مقایسه روغن موتور 5W-30 و 5W-40 و ارزیابی تناسب هرکدام با الگوی رانندگی شهری ایران

انتخاب بین روغن موتور 5W-30 و 5W-40 روی کاغذ ساده به‌نظر می‌رسد؛ هر دو «۵W» هستند و پس در استارت سرد رفتار نزدیک دارند. اما در واقعیت شهری ایران—از ترافیک سنگین و توقف‌های طولانی تا دمای بالای تابستان، کیفیت متغیر سوخت و الگوی رانندگی رفت‌وبرگشتی—همین تفاوت کوچک در عدد دوم می‌تواند روی مصرف سوخت، دمای کارکرد، صدای موتور، و حاشیهٔ ایمنی در بارهای بالا اثر بگذارد. مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که یک خودرو بیشترِ عمر خود را در دور آرام، حرکت‌های کوتاه، و بازه‌های تعویض روغن نه‌چندان ایده‌آل می‌گذراند. در این مقاله مقایسه‌ای و بی‌طرف، شاخص‌های کلیدی را توضیح می‌دهیم و سپس نتیجهٔ فنی را برای شرایط رایج رانندگی شهری ایران جمع‌بندی می‌کنیم تا انتخاب بین 5W-30 و 5W-40 از «سلیقه» به «تصمیم مهندسی» نزدیک شود.

در این بخش بررسی می‌کنیم اعداد 5W-30 و 5W-40 دقیقاً چه می‌گویند

برای تصمیم درست، باید بدانیم درجه‌بندی SAE چه چیزی را اندازه می‌گیرد. در نام‌گذاری 5W-30 یا 5W-40 دو بخش داریم:

• عدد قبل از W (اینجا 5W): رفتار روغن در دمای پایین و توانایی پمپ‌شدن/استارت سرد را نمایندگی می‌کند (به‌صورت غیرمستقیم از آزمون‌های استاندارد مرتبط با گرانروی در سرما).
• عدد دوم (۳۰ یا ۴۰): گرانروی روغن در دمای کاری (تقریباً ۱۰۰°C) و تا حدی توان حفظ فیلم روغن در شرایط داغ‌تر و بار بالاتر را نشان می‌دهد.

نکتهٔ کلیدی این است که «۵W بودن» به معنی یکسان بودن کامل در سرما نیست، اما اختلاف اصلی معمولاً از بخش دوم می‌آید: 5W-40 در دمای کارکرد، غلیظ‌تر از 5W-30 است و به‌صورت عمومی فیلم روغن ضخیم‌تری می‌سازد.

نتیجهٔ فنی برای شهرهای ایران: اگر خودروی شما در مسیرهای کوتاه و شلوغ تردد می‌کند، هم استارت سرد و هم رسیدن سریع روغن به نقاط حساس اهمیت دارد؛ اما در ترافیکِ همراه با گرمای بالا، «حفظ فیلم در دما و بار» نیز تعیین‌کننده می‌شود. پس باید هر دو بُعد را هم‌زمان ببینیم، نه فقط «یک عدد بالاتر بهتر است» یا «عدد پایین‌تر کم‌مصرف‌تر است».

در این بخش بررسی می‌کنیم رفتار ویسکوزیته در دما و ترافیک شهری چه تفاوتی می‌سازد

شاخص اول، رفتار ویسکوزیته در دما است. ویسکوزیته (گرانروی) با افزایش دما کاهش می‌یابد؛ یعنی روغن در گرما رقیق‌تر می‌شود. موتور در شهر، به‌خصوص در ترافیک، با چرخه‌هایی مثل دور آرام طولانی، شتاب‌گیری‌های کوتاه و توقف‌های مکرر روبه‌روست. این الگو معمولاً باعث می‌شود:

• دمای محفظهٔ موتور و اطراف توربو (اگر وجود داشته باشد) بالا برود.
• تهویهٔ رادیاتور در سرعت‌های پایین کمتر مؤثر باشد.
• در برخی خودروها، دمای روغن در مسیرهای طولانیِ شلوغ به بازه‌های بالاتر نزدیک شود.

در این شرایط، تفاوت «۳۰» و «۴۰» بیشتر دیده می‌شود؛ چون 5W-40 در دمای کاری، گرانروی بالاتری نگه می‌دارد و حاشیهٔ ایمنی فیلم روغن در دمای بالاتر افزایش می‌یابد. از آن طرف، 5W-30 با گرانروی کمتر در دمای کارکرد می‌تواند اصطکاک هیدرودینامیک را کاهش دهد و به بهبود بازدهی (و گاهی مصرف سوخت) کمک کند، به‌خصوص اگر موتور برای این گرید طراحی شده باشد.

نتیجهٔ فنی: برای شهری با گرمای بالا و ترافیک سنگین، 5W-40 می‌تواند محافظه‌کارانه‌تر باشد، اما اگر موتور مدرن و طراحی‌شده برای 5W-30 است، استفاده از 5W-30 با استاندارد مناسب معمولاً بهینه‌تر است. تصمیم نهایی باید با درنظرگرفتن طراحی موتور، دمای محیط و وضعیت سلامت موتور گرفته شود.

در این بخش بررسی می‌کنیم مصرف سوخت و حس رانندگی در 5W-30 و 5W-40 چرا فرق می‌کند

شاخص دوم، مصرف سوخت و اتلاف انرژی است. بخشی از انرژی موتور صرف غلبه بر اصطکاک و پمپ‌کردن روغن می‌شود. هرچه گرانروی در دمای کارکرد بالاتر باشد، معمولاً:

• توان بیشتری برای پمپاژ و چرخاندن قطعات در روغن لازم است (به‌ویژه در دور آرام و حرکت‌های کوتاه).
• در برخی موتورهای کوچک و کم‌حجم شهری، واکنش پدال و «سبکی» موتور ممکن است کمی متفاوت حس شود.

در مقابل، گرانروی پایین‌تر (مثل 5W-30) می‌تواند اتلاف را کمتر کند؛ به همین دلیل در بسیاری از خودروهای جدید، خودروساز برای کاهش مصرف سوخت و رسیدن به استانداردهای آلایندگی، 30 را توصیه می‌کند. اما این مزیت زمانی واقعی و پایدار است که روغن از نظر کیفیت و استاندارد (API/ACEA) مناسب باشد و موتور نیز برای آن طراحی شده باشد.

نتیجهٔ فنی: در رانندگی شهری ایران، اگر خودروی شما موتور نسبتاً مدرن و سالم دارد و سازنده 5W-30 را مجاز/پیشنهاد کرده، 5W-30 معمولاً انتخاب اقتصادی‌تری از نظر مصرف سوخت است. اگر موتور فرسوده‌تر است یا در گرمای شدید و بار بالا کار می‌کند، 5W-40 ممکن است افزایش مصرف سوخت اندکی ایجاد کند اما در عوض، حاشیهٔ حفاظت را بالاتر ببرد.

در این بخش بررسی می‌کنیم حفاظت موتور در بارهای پایین و بالا (از یاتاقان تا توربو) چگونه تغییر می‌کند

شاخص سوم، سطح حفاظت در شرایط بار پایین و بالا است. برای فهم این بخش، باید مفهوم «فیلم روغن» را ساده کنیم: در بسیاری از نقاط موتور، قطعات با لایه‌ای از روغن از هم جدا می‌شوند. هرچه این لایه پایدارتر باشد، احتمال تماس فلز با فلز کمتر می‌شود.

در بارهای پایین (حرکت آرام، دور آرام، رفت‌وآمد شهری کوتاه) روغن باید سریع به مدار برسد و جریان مناسب داشته باشد. چون هر دو گرید 5W هستند، در سرما نزدیک‌اند؛ اما در دمای کارکرد، 5W-30 روان‌تر است و می‌تواند در برخی طراحی‌ها گردش بهتری ایجاد کند.

در بارهای بالا (شتاب‌گیری‌های پیاپی، سربالایی، کولر روشن در گرما، یا خودروهای توربو) روغن با دمای بالاتر و تنش برشی بیشتر مواجه می‌شود. در اینجا 5W-40 به دلیل گرانروی بالاتر در دمای کارکرد، معمولاً حاشیهٔ ایمنی بیشتری برای فیلم روغن فراهم می‌کند.

در تجربهٔ میدانیِ برخی تعمیرکاران، خودروهایی که در تابستان و ترافیک سنگین با کولر دائم کار می‌کنند، در صورت استفاده از روغن نامتناسب یا بی‌کیفیت، زودتر با علائمی مثل افزایش صدای موتور یا افت فشار روغن در دور آرام مواجه می‌شوند؛ البته تشخیص قطعی نیازمند بررسی فشار روغن، سلامت پمپ و وضعیت لقی‌هاست.

نتیجهٔ فنی: اگر اولویت شما «حاشیهٔ محافظت در گرما و بار» است، 5W-40 در بسیاری از موتورهای رایج بازار ایران محافظه‌کارانه‌تر است. اگر اولویت «بهینه‌بودن در طراحی‌های جدید و کاهش اتلاف» است و موتور اجازه می‌دهد، 5W-30 انتخاب دقیق‌تری خواهد بود.

در این بخش بررسی می‌کنیم سازگاری با موتورهای رایج در ایران و استانداردها چه نقشی دارد

شاخص چهارم، سازگاری با طراحی موتور و استانداردهای سازنده است. ویسکوزیته فقط یک عدد نیست؛ استاندارد عملکرد (مثل API یا ACEA) تعیین می‌کند بستهٔ افزودنی‌ها، کنترل رسوب، محافظت در برابر سایش، و پایداری اکسیداسیون در چه سطحی است.

در بسیاری از خودروهای جدیدتر، تلورانس یاتاقان‌ها، طراحی رینگ‌ها، و مدیریت حرارتی طوری است که 5W-30 (گاهی حتی 0W-20) را هدف می‌گیرد. در مقابل، بخشی از خودروهای کارکرده یا موتورهای با طراحی قدیمی‌تر، یا موتورهایی که به دلیل کارکرد بالا لقی بیشتری پیدا کرده‌اند، ممکن است با 5W-40 رفتار نرم‌تر و کم‌صداتری نشان دهند—اما این «تجربه» جایگزین توصیهٔ سازنده و دادهٔ فنی نیست.

برای انتخاب دقیق، شما معمولاً باید سه چیز را کنار هم بگذارید:

1. ویسکوزیتهٔ توصیه‌شده در دفترچه یا برچسب موتور
2. سطح استاندارد API/ACEA موردنیاز
3. شرایط کارکرد واقعی (ترافیک، گرما، شیب، بار، توربو، کیفیت سوخت)

اگر نیاز دارید قبل از خرید، گزینه‌ها را در بازار تخصصی روغن بررسی کنید،دسته‌بندی روغن موتور انتخاب را بر اساس مشخصات فنی ساده‌تر می‌کند.

نتیجهٔ فنی: بدون هم‌خوانی با استاندارد و توصیهٔ سازنده، صرفاً تغییر 30 به 40 (یا برعکس) می‌تواند ریسک ایجاد کند؛ به‌خصوص در موتورهای مجهز به توربو، سیستم‌های کنترل آلایندگی حساس، یا موتورهایی که برای گرانروی پایین بهینه شده‌اند.

در این بخش بررسی می‌کنیم اقلیم و شهرهای ایران چگونه تصمیم 5W-30 یا 5W-40 را تغییر می‌دهند

شاخص پنجم، اقلیم است. ایران از نظر دمای محیط دامنهٔ بزرگی دارد: شهرهای گرم و مرطوب جنوب، شهرهای بسیار گرم و خشک، و شهرهای سردسیر. از آنجا که هر دو گزینه 5W هستند، اختلاف اصلی در «تابستان و بار حرارتی» خودش را نشان می‌دهد.

برای مثال، در شهرهای با گرمای طولانی و ترافیک سنگین، 5W-40 می‌تواند حاشیهٔ ایمنی بیشتری ایجاد کند. در مقابل، در شهرهای معتدل‌تر یا برای خودروهای مدرن که روزانه مسیرهای شهری کوتاه می‌روند، 5W-30 ممکن است هم از نظر مصرف و هم از نظر تطابق با طراحی موتور، انتخاب بهتری باشد.

اگر می‌خواهید تصمیم را با زمینهٔ شهری دقیق‌تر ببینید، بررسی‌های محلی می‌تواند مفید باشد. برای نمونه در تحلیل‌های مرتبط با روغن موتور در شهر تهران معمولاً مسئلهٔ ترافیک سنگین و کارکرد طولانی در دور آرام پررنگ است؛ و در شهر بندرعباس اثر گرما و رطوبت و بار حرارتی موتور بیشتر به چشم می‌آید.

نتیجهٔ فنی: اگر در اقلیم‌های بسیار گرم تردد دارید یا خودرو در بار حرارتی بالا کار می‌کند، 5W-40 غالباً انتخاب محافظه‌کارانه‌تری است؛ اما در اقلیم معتدل و خودروهای جدید، 5W-30 می‌تواند انتخاب بهینه و مطابق طراحی باشد.

در این بخش بررسی می‌کنیم چالش‌های رایج شهری ایران و راه‌حل‌های اجرایی هنگام انتخاب بین 5W-30 و 5W-40

شاخص ششم، ریسک‌های عملیاتی و خطاهای رایج است؛ چون حتی انتخاب «گرید درست» هم اگر با اجرای غلط همراه شود، نتیجه نمی‌دهد. چند چالش پرتکرار در شهرهای ایران:

• تعویض دیرهنگام در ترافیک: کارکرد زیاد در دور آرام و مسیر کوتاه، شرایط «سخت‌کارکرد» محسوب می‌شود و می‌تواند فرسایش افزودنی‌ها را سریع‌تر کند.
• تکرار استارت سرد و مسیر کوتاه: موتور دیرتر به دمای پایدار می‌رسد و احتمال رقیق‌شدن روغن با سوخت یا تشکیل لجن در سناریوهای خاص افزایش می‌یابد.
• ترکیب روغن‌ها و برندهای نامطمئن: مخلوط‌کردن روغن‌ها با کیفیت و استاندارد نامشخص، تصمیم ویسکوزیته را بی‌اثر می‌کند.

راه‌حل‌های اجرایی (بی‌طرف و قابل اجرا):

1. به دفترچه و استاندارد بچسبید: اگر سازنده 5W-30 با سطح API/ACEA مشخص خواسته، همان را معیار قرار دهید.
2. شرایط سخت‌کارکرد را جدی بگیرید: در ترافیک سنگین و مسیر کوتاه، بازهٔ تعویض باید محافظه‌کارانه‌تر از «استفادهٔ جاده‌ای» باشد.
3. علائم را با ابزار بسنجید: افت فشار روغن، صدای غیرعادی، یا افزایش دمای کارکرد را فقط با تعویض گرید حل نکنید؛ بررسی فیلتر، کیفیت روغن و سلامت سیستم خنک‌کاری ضروری است.

برای کسانی که به دنبال گزینه‌های کم‌مصرف‌تر و سازگار با رویکردهای جدید هستند، روغن موتور اکولایف می‌تواند به مقایسهٔ دقیق‌ترِ مشخصات کمک کند؛ اما معیار نهایی همچنان باید توصیهٔ سازنده و شرایط کارکرد باشد.

جمع‌بندی برای انتخاب 5W-30 یا 5W-40 در شهر

اگر بخواهیم تصمیم را مهندسی کنیم، باید «طراحی موتور + شرایط واقعی شهر + استاندارد روغن» را هم‌زمان ببینیم. از نظر فنی، 5W-30 و 5W-40 در استارت سرد نزدیک‌اند، اما در دمای کارکرد تفاوت معنادار دارند: 5W-30 معمولاً به کاهش اتلاف و مصرف سوخت کمک می‌کند و در موتورهای مدرنِ طراحی‌شده برای گرانروی پایین، انتخاب دقیق‌تری است. در مقابل، 5W-40 در گرما و بار بالاتر، فیلم روغن محافظه‌کارانه‌تری ایجاد می‌کند و می‌تواند برای ترافیک سنگین در شهرهای گرم، خودروهای پرکارکرد یا موتورهایی که تحت فشار بیشتری هستند، حاشیهٔ امنیت بیشتری بدهد.

تصمیم پیشنهادی: اگر دفترچهٔ خودرو 5W-30 را توصیه کرده و موتور سالم است، 5W-30 با استاندارد صحیح را مبنا قرار دهید. اگر خودرو در اقلیم بسیار گرم، بار حرارتی بالا، یا کارکرد سنگین شهری دارد و سازنده اجازه داده است، 5W-40 می‌تواند انتخاب محتاطانه‌تری باشد. در هر دو حالت، کیفیت و استاندارد روغن، اصالت کالا، و مدیریت زمان‌بندی تعویض، اثرگذارتر از صرفاً «۳۰ یا ۴۰ بودن» است.

پرسش‌های متداول

آیا 5W-40 همیشه از 5W-30 بهتر است؟

خیر. «بهتر بودن» به طراحی موتور و هدف سازنده بستگی دارد. 5W-40 در دمای کارکرد غلیظ‌تر است و می‌تواند در گرما/بار بالا حاشیهٔ حفاظت بیشتری بدهد، اما ممکن است اندکی اتلاف و مصرف سوخت را بالا ببرد. اگر موتور برای 5W-30 طراحی شده باشد، استفاده از 5W-30 با استاندارد درست معمولاً انتخاب بهینه‌تری است.

برای ترافیک تهران 5W-30 بهتر است یا 5W-40؟

در ترافیک تهران، دور آرام طولانی و افزایش دمای محفظه موتور مهم است. اگر خودروی شما مدرن است و سازنده 5W-30 را توصیه کرده، همان مبناست. اگر خودرو پرکارکرد است یا در تابستان زیر بار حرارتی بالاست و سازنده اجازه داده، 5W-40 می‌تواند محافظه‌کارانه‌تر باشد. تعیین دقیق‌تر با توجه به توصیه سازنده و وضعیت موتور انجام می‌شود.

آیا تغییر از 5W-30 به 5W-40 می‌تواند صدای موتور را کم کند؟

در برخی موتورهای کارکرده یا موتورهایی با لقی بیشتر، روغن غلیظ‌تر ممکن است صدای مکانیکی را کمتر کند، چون فیلم روغن ضخیم‌تر می‌شود. اما این یک راه‌حل قطعی برای «عیب» نیست. اگر صدا ناشی از مشکل فنی (فشار روغن، یاتاقان، تایمینگ، یا کیفیت فیلتر) باشد، تغییر گرید فقط علائم را پنهان می‌کند و ریسک را کاهش نمی‌دهد.

در شهرهای خیلی گرم مثل بندرعباس، 5W-40 انتخاب مطمئن‌تری است؟

اغلب در گرمای بالا، 5W-40 به دلیل گرانروی بیشتر در دمای کارکرد، حاشیهٔ ایمنی بهتری برای فیلم روغن ایجاد می‌کند. با این حال، شرط اصلی «مجاز بودن طبق دفترچه» و «داشتن استاندارد عملکرد مناسب» است. اگر سازنده صراحتاً 5W-30 را برای موتور شما تعیین کرده، باید همان را با کیفیت بالا و بازه تعویض مناسب استفاده کنید.

آیا 5W-30 برای موتورهای پرکارکرد و قدیمی مناسب است؟

برای موتورهای پرکارکرد، موضوع اصلی «سلامت موتور و فشار روغن» است. گاهی 5W-40 یا حتی گریدهای دیگر (در چارچوب توصیه سازنده) می‌تواند برای کاهش ریسک در دما و بار مفید باشد. اما اگر موتور سالم است و سازنده 5W-30 را مجاز دانسته، 5W-30 با استاندارد مناسب همچنان می‌تواند درست باشد. تصمیم بهتر با بررسی مصرف روغن، نشت‌ها و فشار روغن گرفته می‌شود.

بین 5W-30 و 5W-40 کدام برای مصرف سوخت شهری بهتر است؟

به‌طور عمومی 5W-30 به دلیل گرانروی پایین‌تر در دمای کارکرد می‌تواند اتلاف را کمتر کند و به مصرف سوخت کمک کند، به‌خصوص در خودروهای جدید. اما اختلاف واقعی به طراحی موتور و کیفیت روغن وابسته است. اگر روغن استاندارد نباشد یا موتور مشکل فنی داشته باشد، انتخاب گرید به‌تنهایی اثر محدودی خواهد داشت.