راهنمای خواندن برچسب API و ILSAC روی قوطی روغن؛ خطاهای رایج انتخاب در بازار ایران

خیلی وقت‌ها مشتری می‌آید و فقط یک جمله می‌گوید: «همین که روش نوشته SN یا SP باشه کافیه، دیگه؟» و بعد هم دقیقاً همان‌جا اشتباه شروع می‌شود. یک نمونه‌ی رایج در اتوسرویس‌های ایران این است: راننده‌ی یک خودروی شهری (مثلاً استفاده‌ی روزانه با ترافیک سنگین) صرفاً به‌خاطر دیدن «API SN» یک روغن 20W-50 می‌خرد، چون فکر می‌کند «SN یعنی بهترین». نتیجه؟ صبح‌های سرد استارت سنگین می‌شود، مصرف سوخت بالا می‌رود، و بعد از چند هزار کیلومتر صدای تیک‌تیک سوپاپ یا افت کشش گزارش می‌شود. مشکل از SN نیست؛ مشکل از خواندن ناقص لیبل و ندیدن کل تصویر است.

در این مقاله یاد می‌گیریم API و ILSAC دقیقاً چه می‌گویند، چه چیزی را تضمین می‌کنند و چه چیزی را نه؛ و مهم‌تر از همه، چطور برچسب را با شرایط واقعی خودرو در ایران (سوخت، ترافیک، گرما، گردوغبار، و سبک رانندگی) تطبیق دهیم.

۱) API روی قوطی روغن یعنی چی؟ (به زبان آدمیزاد)

API مخفف American Petroleum Institute است. وقتی روی قوطی نوشته می‌شود API، دارد می‌گوید این روغن طبق یک سری آزمون و معیار تعریف‌شده، حداقل‌های عملکردی مشخصی را پاس کرده است. اما نکته‌ی کلیدی این است: API «ویژگی‌های عملکردی» را می‌سنجد، نه اینکه برای خودروی شما بهترین انتخاب است.

API برای موتورهای بنزینی معمولاً با حرف S شروع می‌شود (مثل SJ, SL, SM, SN, SP). هرچه جلوتر آمده‌ایم، آزمون‌ها سخت‌تر شده‌اند و تمرکز روی چیزهایی مثل کنترل رسوب، محافظت در برابر سایش، کنترل لجن، محافظت از توربو، و سازگاری با سیستم‌های آلایندگی بیشتر شده است.

دو نکته‌ای که در بازار ایران زیاد اشتباه می‌شود

• • API بالاتر همیشه «بهتر برای همه» نیست. بعضی موتورهای قدیمی ممکن است با فرمول‌های جدید (مثلاً به‌خاطر تغییر سطح بعضی افزودنی‌ها) بهترین حس را ندهند، مخصوصاً اگر موتور فرسوده باشد و گپ‌ها زیاد شده باشند.

  • API به تنهایی درباره ویسکوزیته (SAE مثل 5W-30 یا 10W-40) چیزی نمی‌گوید. شما باید API را کنار SAE، شرایط کارکرد و توصیه‌ی دفترچه ببینید.

تجربه‌ی رایج اتوسرویس: «مشتری فقط دنبال SN/SP است، ولی وقتی می‌فهمد مشکل اصلی‌اش ترافیک و دمای کاری بالاست، تازه می‌پرسد 5W-30 با 10W-40 چه فرقی دارد.»

توصیه عملی این بخش: قبل از خرید، اول SAE پیشنهادی دفترچه را پیدا کن، بعد API را به‌عنوان سطح عملکرد روی همان SAE انتخاب کن؛ نه برعکس.

۲) ILSAC چیست و چه فرقی با API دارد؟

ILSAC مخفف International Lubricant Standardization and Approval Committee است؛ استانداردی که بیشتر برای خودروهای بنزینی سبک طراحی شده و معمولاً روی کاهش مصرف سوخت، محافظت از موتورهای جدید، کنترل رسوب و سازگاری با سیستم‌های آلایندگی حساس‌تر تمرکز دارد.

ILSAC با سری GF شناخته می‌شود (مثل GF-5، GF-6 و نسل‌های جدیدتر). اگر روی روغن نوشته ILSAC GF-6، یعنی علاوه بر سطح API متناظر، مجموعه‌ای از الزامات مخصوص خودروهای بنزینی سبک هم پوشش داده شده است.

ILSAC بیشتر به درد چه کسی می‌خورد؟

• • • خودروهای بنزینی جدیدتر که دفترچه‌شان روی مصرف سوخت و استانداردهای آلایندگی حساس است.

    • رانندگی شهریِ پرترافیک که کنترل رسوب و تمیزی موتور مهم می‌شود.

    • وقتی دنبال روغنی هستید که «استانداردهای خودروسازان سبک» را بهتر پوشش بدهد، نه صرفاً حداقل‌های API.

اما اشتباه رایج این است که فکر کنیم ILSAC همیشه از API «قوی‌تر» است. در واقع این‌ها دو زبان متفاوت‌اند؛ ILSAC برای یک تیپ کاربرد (خودروهای سبک) طراحی شده و ممکن است برای برخی موتورهای خاص یا شرایط خاص، گزینه‌ی مناسب‌تری باشد، ولی همیشه پاسخ قطعی نیست.

توصیه عملی این بخش: اگر خودرو بنزینیِ نسبتاً جدید دارید و دفترچه به GF اشاره کرده، ILSAC را جدی بگیرید؛ اگر اشاره نکرده، الزاماً دنبال GF بودن نروید و کل لیبل را با نیاز واقعی بسنجید.

۳) جدول سریع: API و ILSAC روی لیبل چه چیزی را می‌گویند و چه چیزی را نه؟

برای اینکه سردرگمی کم شود، این جدول را مثل یک «چک سریع» نگاه کنید. خیلی از اختلاف‌نظرهای بین مشتری و اتوسرویس دقیقاً از همینجا می‌آید که انتظارمان از API/ILSAC اشتباه است.

توصیه عملی این بخش: از API/ILSAC انتظار «تشخیص بهترین روغن» نداشته باشید؛ از آن‌ها به‌عنوان فیلتر اولیه استفاده کنید، بعد بروید سراغ SAE، شرایط کارکرد، و وضعیت موتور.

۴) راهنمای قدم‌به‌قدم خواندن لیبل روغن (برای انتخاب قابل اجرا)

اگر بخواهیم لیبل را مثل یک تعمیرکار باتجربه بخوانیم، یک ترتیب منطقی دارد. این ترتیب کمک می‌کند انتخاب از «حدس و سلیقه» خارج شود.

• • 1. قدم ۱: SAE را پیدا کن (مثل 5W-30، 10W-40، 20W-50). این همان چیزی است که رفتار روغن در سرما/گرما را شکل می‌دهد.

    2. قدم ۲: نوع موتور را مشخص کن: بنزینی؟ دیزلی؟ توربو؟ GDI؟ (حداقل در حدی که بدانیم دنبال S هستیم یا C، یا هر دو).

    3. قدم ۳: سطح API را ببین: مثلاً API SP برای بنزینی‌های جدیدتر، یا API CK-4 برای دیزلی‌های سنگین (اگر روی روغن نوشته باشد).

    4. قدم ۴: اگر هست، ILSAC GF را چک کن: مخصوصاً برای خودروهای بنزینی سبک که دفترچه به آن اشاره کرده.

    5. قدم ۵: شرایط واقعی ایران را روی انتخابت اعمال کن: ترافیک، دمای محیط، گردوغبار، کیفیت سوخت، سفرهای کوتاه و روشن/خاموش‌های زیاد.

برای اینکه انتخاب را از حالت کلی دربیاوریم، یک مثال میدانی بزنیم: خودرویی که بیشتر در ترافیک تهران کار می‌کند، با سفرهای کوتاه و توقف‌های زیاد. این خودرو بیشتر از «داغ شدن موضعی»، «رقیق شدن روغن در اثر بنزین نسوخته در سفرهای کوتاه»، و «رسوب» ضربه می‌خورد. پس فقط SP بودن کافی نیست؛ باید SAE و کیفیت ساخت/اصالت هم درست باشد و فواصل تعویض هم واقع‌بینانه تنظیم شود.

در این نقطه اگر نیاز دارید انتخاب را با شرایط شهر و الگوی مصرف تطبیق بدهید، استاندارد روغن موتور در شهر تهران می‌تواند به شما دید عملی‌تری بدهد که چرا شرایط ترافیکی روی انتخاب روغن اثر مستقیم دارد.

توصیه عملی این بخش: لیبل را به ترتیب «SAE → API → ILSAC → شرایط کارکرد» بخوان؛ اگر از آخر به اول بروی (اول SN/SP ببینی)، احتمال خطا خیلی بالا می‌رود.

۵) خطاهای رایج انتخاب API/ILSAC در بازار ایران (و راه‌حل میدانی)

اینجا همان جایی است که بیشترین هزینه‌ی پنهان ایجاد می‌شود؛ نه لزوماً با خراب شدن فوری موتور، بلکه با افزایش مصرف سوخت، کثیف شدن موتور، و کوتاه شدن عمر قطعات.

خطا ۱: «API بالاتر یعنی حتماً بهتر»

در عمل، اگر SAE اشتباه باشد یا موتور فرسوده باشد، انتخاب «سطح بالاتر» مشکل را حل نمی‌کند. حتی ممکن است علائم را بدتر کند (مثلاً افزایش مصرف روغن یا صدای بیشتر) چون مسئله اصلی ویسکوزیته و وضعیت موتور است.

راه‌حل: اول وضعیت موتور (مصرف روغن، دود، نشتی، فشار روغن) و SAE را قطعی کن، بعد برو سراغ سطح API.

خطا ۲: قاطی کردن بنزینی و دیزلی (S و C)

روی بعضی روغن‌ها ممکن است دو استاندارد نوشته شود (مثلاً برای کاربردهای خاص). ولی خیلی از مشتری‌ها فقط یک حرف را می‌بینند. نتیجه این می‌شود که روغنی انتخاب می‌شود که برای نوع موتور یا شرایط آلایندگی مناسب نیست.

راه‌حل: اگر موتور بنزینی است، تمرکز اصلی روی سری S باشد؛ اگر دیزلی است، سری C. در ناوگان‌ها این اشتباه زیاد دیده می‌شود.

خطا ۳: نادیده گرفتن اقلیم و دمای کارکرد (صرفاً چسبیدن به لیبل)

در شهرهای گرم و مرطوب، فشار حرارتی متفاوت است. مثلاً در بندرعباس، دمای محیط و فشار کولر و ترافیک می‌تواند روغن را زودتر وارد محدوده‌ی تنش حرارتی کند. اگر SAE و کیفیت انتخاب درست نباشد، رسوب و اکسیداسیون جلو می‌زند.

اگر در جنوب کار می‌کنید، برای دید اقلیمی بهتر می‌توانید به روغن موتور در شهر بندرعباس مراجعه کنید تا منطق انتخاب در شرایط گرم‌تر برایتان روشن‌تر شود.

راه‌حل: در شهرهای گرم/پرفشار، فقط به API/ILSAC اکتفا نکن؛ SAE مناسب و فواصل تعویض واقع‌بینانه را جدی‌تر بگیر.

خطا ۴: خرید صرفاً بر اساس «برچسب» بدون توجه به اصالت و زنجیره تأمین

واقعیت بازار ایران این است که برچسب به‌تنهایی ریسک تقلب یا اختلاط را صفر نمی‌کند. خیلی از اختلاف‌های عملکردی که مشتری حس می‌کند، از تفاوت بچ تولید، نگهداری نامناسب، یا اصالت نامطمئن می‌آید.

راه‌حل: از کانال تأمین قابل پیگیری خرید کن، تاریخ تولید و بسته‌بندی را چک کن، و اگر ناوگان/اتوسرویس هستی، یک استاندارد ثابت برای تامین تعریف کن.

توصیه عملی این بخش: هر بار که خواستی بگویی «این روغن چون SP است خوب است»، یک سؤال اضافه بپرس: «با SAE و شرایط کارکرد من هم‌خوان است یا نه؟»

۶) تطبیق API و ILSAC با شرایط واقعی خودرو: یک چک‌لیست کوتاه

این چک‌لیست را می‌توانید در اتوسرویس یا حتی کنار قفسه فروشگاه اجرا کنید. هدف این است که انتخاب از حالت «حرف فروشنده/دوست» خارج شود و مستندتر شود.

• • • دفترچه یا برچسب زیر کاپوت را چک کن: SAE پیشنهادی؟ استاندارد خاصی ذکر شده؟

    • الگوی رانندگی: ترافیک سنگین و سفر کوتاه زیاد داری یا مسیر باز و یکنواخت؟

    • اقلیم: شهر گرم/سرد؟ تابستان‌های طولانی؟ گردوغبار؟

    • وضعیت موتور: مصرف روغن داری؟ نشتی؟ صدای غیرعادی؟ (این‌ها روی انتخاب SAE اثر می‌گذارد.)

    • استاندارد عملکردی: API و در صورت نیاز ILSAC را روی روغن پیدا کن و با نیاز دفترچه تطبیق بده.

    • برنامه تعویض: اگر کارکرد سنگین شهری داری، فاصله تعویض را واقع‌بینانه‌تر ببین (حتی اگر روغن سطح استاندارد بالایی دارد).

برای شهرهایی مثل مشهد که ترکیبی از ترافیک شهری و مسیرهای برون‌شهری زیاد است، معمولاً اختلاف نظر روی انتخاب SAE و فاصله تعویض زیاد می‌شود. در چنین شرایطی، داشتن یک چارچوب انتخاب کمک می‌کند.

توصیه عملی این بخش: قبل از خرید، ۳۰ ثانیه وقت بگذار و این ۶ سؤال را جواب بده؛ هزینه‌اش صفر است، ولی جلوی یک انتخاب اشتباه چندمیلیونی را می‌گیرد.

سؤالات متداول

آیا API SP همیشه از API SN بهتر است؟

از نظر «به‌روز بودن آزمون‌ها» معمولاً SP جدیدتر است و آزمون‌های سخت‌تری را پوشش می‌دهد. اما بهتر بودن برای شما به این بستگی دارد که SAE درست انتخاب شده باشد و موتور/شرایط کارکردتان با آن سازگار باشد. اگر SAE اشتباه باشد یا موتور فرسوده باشد، صرفاً SP بودن مشکل را حل نمی‌کند و حتی ممکن است حس کارکرد را بدتر کند.

ILSAC GF یعنی روغن حتماً کم‌مصرف‌تر است؟

ILSAC معمولاً روی بهبود کارایی و کاهش اصطکاک تمرکز دارد، ولی «کم‌مصرف شدن» قطعی نیست و به موتور، سلامت سیستم سوخت‌رسانی، فشار باد لاستیک‌ها و سبک رانندگی هم وابسته است. ضمن اینکه اگر موتور قدیمی یا پرکارکرد باشد، انتخاب روغن خیلی رقیق فقط به امید کاهش مصرف سوخت می‌تواند مصرف روغن را بالا ببرد.

روی قوطی هم API نوشته هم ILSAC؛ کدام مهم‌تر است؟

این دو معمولاً مکمل هم هستند. API سطح عملکرد پایه را نشان می‌دهد و ILSAC اگر درج شده باشد، یعنی روغن الزامات اضافی برای خودروهای بنزینی سبک را هم پوشش می‌دهد. اول SAE و نیاز دفترچه را قطعی کنید، بعد API را به‌عنوان سطح عملکرد ببینید؛ اگر دفترچه یا تیپ خودرو حساس است، ILSAC هم وزن بیشتری پیدا می‌کند.

آیا می‌شود فقط با دیدن لیبل، روغن مناسب را انتخاب کرد؟

نه کامل. لیبل بخش مهمی از انتخاب است، ولی برای انتخاب درست باید شرایط واقعی خودرو را هم وارد تصمیم کنید: ترافیک، دما، سفر کوتاه، وضعیت موتور و حتی کیفیت تامین. لیبل به شما می‌گوید روغن چه آزمون‌هایی را پاس کرده، اما نمی‌گوید موتور شما الان چه نیاز عملی دارد یا خودرو در چه شرایطی کار می‌کند.

برای رانندگی شهری پرترافیک در ایران، بیشتر باید به API توجه کنم یا SAE؟

در عمل، اول SAE (رفتار در سرد/گرم و ضخامت فیلم روغن) تعیین‌کننده است، بعد سطح API/ILSAC برای کنترل رسوب و محافظت تکمیلی اهمیت پیدا می‌کند. در ترافیک، دمای کاری بالا و روشن/خاموش زیاد است؛ اگر SAE مناسب نباشد، حتی روغن با استاندارد بالاتر هم نمی‌تواند همه چیز را جبران کند.

جمع‌بندی: یک فرمول ساده برای انتخاب درست

اگر قرار باشد همه‌ی این مقاله را در یک فرمول ساده جمع کنیم، این است: روغن درست = SAE درست + استاندارد درست (API/ILSAC) + تطبیق با شرایط واقعی + تامین مطمئن. در بازار ایران، خطای رایج این است که فقط یک تکه از پازل را می‌بینیم؛ مثلاً «SN/SP» را بزرگ می‌کنیم و از SAE، اقلیم، ترافیک و وضعیت موتور غافل می‌شویم. نتیجه‌اش هم معمولاً یک نارضایتی مبهم است: افزایش مصرف سوخت، صدای موتور، یا کثیف شدن زودهنگام روغن.

از این به بعد، لیبل را مرحله‌ای بخوان: اول SAE، بعد API، بعد ILSAC (اگر لازم بود)، و در نهایت شرایط واقعی رانندگی در ایران را روی تصمیم سوار کن. همین چهار قدم ساده، انتخاب را از «حدس» به «تصمیم قابل دفاع» تبدیل می‌کند.