اگر اتوسرویس باشید، مشتریِ «کوهستان» را از روی جملههای اولش میشناسید: «صبحها سخت روشن میشود»، «توی سربالایی داغ میکند»، «بعد از دو سه روز برف، صدای موتور بیشتر شده» یا «روغن کم میکند ولی نشتی ندارم». اینها معمولاً از شهرهای سردسیر یا مسیرهای پرشیب میآیند؛ جایی که موتور مدام زیر بار است، دور موتور بالا میماند، ترمز موتور زیاد استفاده میشود و استارتهای سرد تکرار میشود. همین ترکیب، روغن موتور را از یک مصرفی ساده به یک قطعهی حیاتی تبدیل میکند. در این مقاله میخواهیم انتخاب روغن موتور برای کار در مناطق کوهستانی را کاملاً میدانی و قابل اجرا توضیح دهیم؛ طوری که هم برای تعمیرگاه و اتوسرویس کاربردی باشد، هم برای مدیر ناوگان و رانندهای که مسیرهای برفگیر را هر هفته میرود.
۱) چرا رانندگی کوهستانی برای روغن موتور «شرایط سخت» حساب میشود؟
رانندگی در جادههای کوهستانی فقط یعنی هوا سردتر نیست. شما همزمان سه فشار اصلی به روغن وارد میکنید: بار بالا، دمای ناپایدار و زمان کارکرد طولانی در دورهای مشخص. در سربالاییهای طولانی، موتور برای تولید گشتاور بیشتر سوخت بیشتری میسوزاند و حرارت بیشتری تولید میکند. از آن طرف، در همان سفر ممکن است چند بار توقف کوتاه داشته باشید (عکس گرفتن، زنجیر چرخ، ترافیک گردنه)، و هر توقف یعنی یک چرخهی خاموش/روشن که در سرما سختتر هم میشود.
روغن در این وضعیت باید دو کار را همزمان انجام دهد: اول، در استارت سرد سریع به یاتاقانها و سوپاپها برسد؛ دوم، در دمای کاری بالا و زیر بار، فیلم روغن را نشکند. خیلی از مشکلاتی که ما در سرویس خودروهای مناطق سردسیر میبینیم، دقیقاً از همین تضاد میآید: روغنی که برای سرمای صبح خوب است، ممکن است زیر بار گردنه نازک شود؛ یا روغنی که برای سربالایی عالی است، صبحها دیر به مدار میرسد و صدای خشککارکردن میدهد.
- چالش رایج: انتخاب روغن فقط بر اساس «عدد زمستانی» بدون توجه به بار و دمای کاری.
- نتیجهی محتمل: صدای موتور در استارت + افت فشار روغن یا مصرف روغن در سربالایی.
توصیه عملی این بخش: اگر مسیرتان ترکیبی از صبحهای خیلی سرد و گردنههای طولانی است، انتخاب روغن را فقط با یک معیار (مثلاً 5W) انجام ندهید؛ باید هم «جریانپذیری سرد» را ببینید هم «پایداری در دمای بالا» را.
۲) شیبهای طولانی و بار موتور چه بلایی سر فیلم روغن میآورد؟
در سربالاییهای طولانی، موتور مدت زیادی در حالت بار بالا میماند. این یعنی فشار روی یاتاقانها، پیستون و رینگها بیشتر میشود و روغن باید فیلم محافظ را حفظ کند. اگر ویسکوزیته در دمای بالا کافی نباشد یا روغن سریع رقیق شود، فیلم روغن نازک میشود و اصطکاک بالا میرود؛ نتیجهاش میتواند صدای تقتق، افت شتاب، بالا رفتن دمای آب و حتی مصرف روغن باشد.
یکی از تجربههای تکراری در اتوسرویسها این است: خودرویی که در شهر عادی مشکلی ندارد، ولی در مسیرهای مثل گردنهها یا جادههای پرشیب، بعد از چند ساعت رانندگی زیر بار، بوی داغی یا افت کشش نشان میدهد. در بسیاری از این کیسها، مشکل اصلی «نامتناسب بودن گرید برای بار طولانی» یا «تعویض دیرهنگام روغن در کارکرد سخت» است، نه لزوماً خرابی قطعه.
| شرایط کوهستانی | اثر روی موتور | اثر روی روغن | نشانههای میدانی |
|---|---|---|---|
| سربالایی طولانی با بار | افزایش حرارت و فشار یاتاقان | ریسک نازکشدن فیلم در دمای بالا | بالا رفتن دما، افت کشش، صدای بیشتر |
| ترمز موتور و دنده سنگین | نوسان دور موتور و فشار لحظهای | افزایش برش (shear) و اکسیداسیون | تیرهشدن سریعتر روغن، بوی داغی |
| توقفهای کوتاه بین مسیر | خاموش/روشن شدن مکرر | آلودگی سوخت/آب و افت کیفیت روغن | بد روشن شدن، لرزش اولیه |
توصیه عملی این بخش: اگر خودرو یا ناوگان شما سربالایی طولانی زیاد دارد، بهجای تکیه به تجربهی شهری، برنامه سرویس را «سختکارکرد» در نظر بگیرید و گرید دمای بالا را مطابق دفترچه و شرایط بار انتخاب کنید.
۳) دمای پایین و استارت سرد مکرر؛ مهمترین دشمن روغن در کوهستان
در سرما، روغن غلیظتر میشود و دیرتر پمپ میشود. چند ثانیهی اول بعد از استارت، بیشترین سایش اتفاق میافتد؛ چون هنوز فیلم روغن کامل شکل نگرفته یا به همه نقاط نرسیده است. حالا اگر شما در یک روز سرد چند بار استارت بزنید (رفتوبرگشت کوتاه، کارهای شهری داخل شهر کوهستانی، یا توقفهای بین مسیر)، این «سایش استارت سرد» چند برابر میشود.
از تجربهی سرویس خودروهای مناطق سردسیر، یک نکته خیلی تکراری است: روغنی که در تابستان بیصداست، در زمستان صدای تایپت/سوپاپ را بیشتر میکند. خیلی وقتها با انتخاب گرید مناسبتر برای زمستان (طبق توصیه سازنده) و استفاده از روغن با کیفیت پایدارتر، این صدا کم میشود. البته اگر مشکل مکانیکی باشد، روغن معجزه نمیکند؛ اما انتخاب اشتباه، مشکل را پررنگتر میکند.
- اگر صبحها استارت طولانی میخورَد، فقط باتری را مقصر ندانید؛ روغن سنگین هم میتواند عامل باشد.
- در مسیرهای کوتاهِ زمستانی، موتور دیر به دمای کاری میرسد؛ پس آلودگی رطوبت و سوخت در روغن بیشتر میشود.
توصیه عملی این بخش: برای شهرهای سرد و استارتهای مکرر، اولویت را به گرید مناسب زمستان (عدد W) بدهید و از رانندگیهای خیلی کوتاهِ پشتسرهم با یک سرویس دیرهنگام پرهیز کنید.
۴) ویسکوزیته مناسب در کوهستان: چطور بین 0W/5W/10W و 30/40 تصمیم بگیریم؟
در انتخاب روغن موتور برای مناطق کوهستانی، معمولاً دو اشتباه میبینیم: یکی اینکه فقط به «هرچی رقیقتر بهتر» فکر میکنیم؛ دیگری اینکه برای اطمینان از محافظت، بیدلیل سراغ روغن خیلی غلیظ میرویم. معیار درست این است: روغن موتور باید در سرمای صبح بهموقع جریان پیدا کند و در فشار/دما در سربالایی فیلم مناسب بسازد. این تعادل با انتخاب درست گرید SAE طبق دفترچه خودرو و شدت کارکرد شما به دست میآید.
به زبان ساده: عدد قبل از W روی استارت سرد اثر دارد؛ عدد بعدی روی پایداری در دمای کاری. اگر دو خودرو در یک شهر سرد کار میکنند ولی یکی سبک و شهری است و دیگری مدام گردنه میرود، ممکن است هر دو به 5W نیاز داشته باشند، اما عدد 30 یا 40 در دمای بالا برایشان متفاوت شود. اینجا باید واقعبین بود: وزن خودرو، نوع موتور (تنفس طبیعی/توربو)، سلامت موتور، و بار مسیر تعیینکنندهاند.
در عمل، اتوسرویسها معمولاً برای خودروهایی که هم استارت سرد زیاد دارند و هم زیر بار میروند، به دنبال روغنی میگردند که «پایداری برشی» بهتری داشته باشد و زود از گرید نیفتد.
- اول: دفترچه سازنده را معیار قرار دهید (محدوده گریدهای مجاز).
- دوم: حداقل دمای صبحهای منطقه را در نظر بگیرید (برای عدد W).
- سوم: شدت بار و سربالایی را بسنجید (برای عدد 30/40 و کیفیت روغن).
توصیه عملی این بخش: اگر بین دو گرید مجاز مردد هستید، تصمیم را بر اساس «بدترین روز زمستان» و «طولانیترین گردنه» بگیرید، نه میانگین روزهای سال.
۵) استانداردها و کیفیت روغن در کار سخت: API/ACEA و چرا مهماند؟
در شرایط کوهستانی، فقط گرید کافی نیست؛ کیفیت و استاندارد هم تعیین میکند روغن چقدر در برابر اکسیداسیون، رسوب، برش و افت عملکرد دوام میآورد. استانداردهای API و ACEA (برای خودروهای بنزینی و دیزلی) یک زبان مشترک هستند تا بدانید روغن حداقل چه سطحی از عملکرد را تضمین میکند. وقتی بار و استارت سرد زیاد است، روغن ضعیفتر ممکن است سریعتر تیره شود، ویسکوزیتهاش تغییر کند یا کنترل رسوباتش افت کند.
در تجربهی میدانی، یکی از علائم روغن نامناسب در زمستانهای سردسیر این است که مشتری میگوید: «هنوز کیلومترش نرسیده ولی حس میکنم موتور زبر شده». گاهی هم روغن از نظر کیلومتر «روی کاغذ» میتواند ادامه دهد، اما بهخاطر کارکرد سخت (کوهستان + مسیر کوتاه) کیفیتش زودتر افت میکند. اینجا استاندارد بالاتر و کیفیت بهتر، بیشتر از هر جای دیگری خودش را نشان میدهد.
- چالش: خرید روغن صرفاً بر اساس برند/قیمت بدون توجه به سطح API/ACEA توصیهشده.
- راهحل: تطبیق استاندارد روغن با نیاز موتور و شرایط کارکرد سخت، و پرهیز از انتخابهای خارج از دفترچه.
توصیه عملی این بخش: اگر خودرو در کوهستان کار میکند، حداقل سطح API/ACEA توصیهشده را یک پله «محافظهکارانه» انتخاب کنید (در همان محدوده مجاز سازنده) و از روغنهای بیهویت یا بدون مشخصات شفاف دوری کنید.
۶) زمانبندی سرویس در مناطق کوهستانی: چرا «کیلومتر» کافی نیست؟
خیلیها تعویض روغن را فقط با کیلومتر میسنجند. اما در کوهستان، ساعت کارکرد و تعداد استارت سرد میتواند مهمتر از کیلومتر باشد. ممکن است شما در یک شهر سردسیر، در ترافیک و مسیرهای کوتاه، کیلومتر زیادی نروید؛ ولی موتور بارها سرد و گرم شود و روغن فرصت تبخیر رطوبت را پیدا نکند. نتیجه: آلودگی آب/سوخت در روغن، افت خواص و افزایش خوردگی داخلی.
از طرف دیگر، در مسیرهای بینشهری کوهستانی، ممکن است کیلومتر بالا برود، اما چون موتور طولانیمدت زیر بار است، اکسیداسیون و تنش حرارتی روغن بیشتر میشود. بنابراین یک برنامهی سرویس خوب برای کوهستان، ترکیبی است از کیلومتر + زمان + الگوی رانندگی. اگر در شهرهای سردتر فعالیت میکنید و دنبال دسترسی پایدار به روغن مناسب هستید، تامین روغن موتور در شهر تبریز به لحاظ لجستیک و پشتیبانی منطقهای میتواند کمک کند که سرویسها منظم و بدون وقفه انجام شود.
یک الگوی ساده برای «کارکرد سخت»
- مسیر کوتاه و استارت زیاد در زمستان: بازه تعویض را کوتاهتر از حالت عادی در نظر بگیرید.
- گردنههای طولانی و بار سنگین: بازه تعویض را بر اساس سختی مسیر تنظیم کنید، نه صرفاً کیلومتر.
- اگر مصرف روغن یا تغییر صدا دارید: سطح روغن و وضعیت آن را بین سرویسها چک کنید، نه فقط روز تعویض.
توصیه عملی این بخش: برای ناوگان یا خودروهای کوهستانی، یک چک دورهای «بین سرویس» تعریف کنید (سطح، رنگ/بو، و هر تغییر صدا) تا قبل از آسیب، افت کیفیت روغن را ببینید.
۷) چالشها و راهحلهای میدانی اتوسرویسها در مناطق سرد و کوهستانی
اینجا چند سناریوی رایج را که در تعمیرگاهها زیاد میبینیم، به زبان ساده جمع کردهایم. هدف این نیست که همه چیز را به روغن ربط بدهیم؛ هدف این است که بدانیم روغن کجا واقعاً نقش دارد و چه اقدامهایی قابل انجام است.
سناریو ۱: «صبحها صدای تقتق چند ثانیه هست»
اگر موتور سالم باشد، این صدا میتواند از تأخیر در روغنرسانی در سرما تشدید شود. گرید زمستانی نامناسب یا روغن کمکیفیت میتواند زمان رسیدن روغن را طولانی کند.
راهحل عملی: گرید زمستانی مجاز را بازبینی کنید، فیلتر باکیفیت استفاده کنید و سطح روغن را دقیق تنظیم کنید (کم یا زیاد بودن هر دو مشکلساز است).
سناریو ۲: «در سربالایی طولانی دما بالا میرود»
گاهی مشکل خنککاری است، اما روغن هم سهم دارد. روغنی که در دمای بالا افت ویسکوزیته دارد، اصطکاک را بیشتر میکند و دمای کاری بالا میرود.
راهحل عملی: در کنار بررسی سیستم خنککاری، روغن با پایداری بهتر در دمای بالا و استاندارد مناسب انتخاب کنید و بازه تعویض را برای کارکرد سخت کاهش دهید.
سناریو ۳: «روغن کم میکند ولی نشتی ندارم»
در مسیرهای پرشیب و بار بالا، تبخیر و مصرف روغن میتواند بیشتر خودش را نشان دهد، مخصوصاً اگر روغن تحت تنش حرارتی باشد یا موتور کمی فرسوده باشد.
راهحل عملی: مصرف را با اندازهگیری منظم پیگیری کنید، بهجای غلیظکردن افراطی روغن، گرید مجاز و کیفیت بهتر را انتخاب کنید. برای تأمین برنامهمند و مشاوره انتخاب، در شهرهای مرکزی هم میتوانید از م مراکز پخش روغن موتور در شهر تهران استفاده کنید تا سرویسها از نظر تامین به هم نریزد.
توصیه عملی این بخش: هر علامت را به یک «چکلیست کوتاه» تبدیل کنید (روغن، فیلتر، سطح، نشتی، خنککاری) و قبل از تعویض تصمیمهای پرهزینه، داده جمع کنید.
سؤالات متداول
برای مناطق خیلی سرد و کوهستانی، 0W بهتر است یا 5W؟
اگر دفترچه خودرو هر دو را مجاز دانسته باشد، 0W معمولاً در استارتهای بسیار سرد جریانپذیری بهتری میدهد. اما انتخاب نهایی فقط به عدد W محدود نیست؛ باید کیفیت روغن و نیاز موتور در دمای بالا هم دیده شود. اگر گردنههای طولانی دارید، پایداری در دمای بالا و استاندارد روغن را همزمان بررسی کنید.
آیا برای سربالاییهای طولانی باید همیشه 40 بریزم؟
نه لزوماً. عدد 40 میتواند در دمای بالا فیلم قویتری بدهد، اما اگر موتور و سازنده برای 30 طراحی شده باشند، تغییر بیدلیل ممکن است استارت سرد را بدتر کند یا مصرف سوخت را بالا ببرد. معیار درست، محدوده گریدهای مجاز سازنده و شرایط واقعی بار شماست؛ نه یک نسخه عمومی برای همه.
چرا در زمستان، حتی با کیلومتر کم، باید زودتر روغن را عوض کرد؟
در مسیرهای کوتاهِ زمستانی موتور دیر گرم میشود و رطوبت و سوختِ نسوخته بیشتر در روغن میماند. این آلودگیها کیفیت روغن را سریعتر پایین میآورند و ریسک خوردگی و لجن را بالا میبرند. پس «زمان و تعداد استارت» در زمستان میتواند از کیلومتر مهمتر شود.
اگر خودرو در کوهستان بد روشن میشود، آیا فقط روغن مقصر است؟
خیر. باتری، سیستم جرقه، سوخت، استارت و حتی سنسورها هم نقش دارند. اما روغن نامناسب در سرما میتواند بار استارت را بیشتر کند و چند ثانیهی اول را خشکتر کند. بهترین کار این است که همزمان گرید زمستانی را درست کنید و وضعیت باتری و سیستم برق را هم تست کنید.
در رانندگی کوهستانی، چه زمانی سطح روغن را چک کنیم؟
برای خودروهایی که گردنه و شیب زیاد میروند، چک سطح روغن بین سرویسها منطقیتر است. بهتر است پس از خاموشکردن موتور و چند دقیقه صبر، روی سطح صاف اندازهگیری انجام شود. اگر مصرف روغن دارید، این چک را به یک روتین هفتگی یا هر چند صد کیلومتر تبدیل کنید تا افت سطح به آسیب موتور ختم نشود.
جمعبندی
انتخاب روغن موتور برای کار در مناطق کوهستانی یعنی مدیریت همزمانِ سرما و بار. در استارت سرد، روغن باید سریع پمپ شود و به قطعات برسد؛ در سربالایی طولانی، باید فیلم محافظ را در دمای بالا نگه دارد. برای رسیدن به این تعادل، اول محدوده گریدهای مجاز دفترچه را معیار بگیرید، بعد حداقل دمای منطقه و شدت بار مسیر را وارد تصمیم کنید. کیفیت و استاندارد روغن (API/ACEA) در کوهستان پررنگتر میشود، چون اکسیداسیون و تنش حرارتی بالاتر است. در نهایت، زمانبندی سرویس را فقط با کیلومتر نبندید؛ زمان، تعداد استارت سرد و مسیرهای کوتاه زمستانی میتواند روغن را زودتر خسته کند. اگر ناوگان یا اتوسرویس دارید، یک چک «بین سرویس» تعریف کنید تا قبل از آسیب، افت کیفیت روغن دیده شود.
بدون نظر