انتخاب ویسکوزیته با CCS و HTHS؛ راهنمای عملی از 0W-20 تا 20W-50

خیلی‌ها ویسکوزیته را فقط «دو تا عدد روی قوطی» می‌بینند: مثلاً 5W-30 یا 20W-50. نتیجه‌اش هم معمولاً این می‌شود که انتخاب روغن بین «سردسیر → 5W» و «گرمسیر → 20W-50» خلاصه می‌شود؛ در حالی که موتور شما در واقع دو موقعیت بحرانی دارد: لحظه استارتِ سرد (وقتی پمپ باید روغنِ سفت را جابه‌جا کند) و لحظه کارِ داغ زیر بار (وقتی فیلم روغن باید در فاصله‌های میکرونی یاتاقان‌ها دوام بیاورد). دو شاخص مهم که کمک می‌کنند این دو لحظه را مهندسی‌تر ببینیم، CCS و HTHS هستند. در این راهنما، ساده و کاربردی توضیح می‌دهیم این دو تست چه می‌گویند و چطور از 0W-20 تا 20W-50 انتخاب دقیق‌تری داشته باشید.

ویسکوزیته SAE یعنی چه و چرا «فقط عدد» نیست؟

روی قوطی روغن وقتی می‌بینید 0W-20 یا 10W-40، دارید با گرید SAE روبه‌رو می‌شوید. عدد سمت چپ با حرف W (Winter) به رفتار روغن در سرما مربوط است، و عدد سمت راست به ویسکوزیته در دمای کاری (حدود 100°C) مربوط می‌شود. اما دو نکته مهم وجود دارد:

• گرید SAE یک «بازه» است، نه یک عدد ثابت. یعنی دو روغن 5W-30 ممکن است داخل همان بازه باشند ولی رفتارشان در استارت سرد یا زیر بار متفاوت باشد.

• عدد سمت راست تنها بخشی از داستان داغ را می‌گوید. موتور زیر بار، در نواحی برشی بالا (مثل یاتاقان میل‌لنگ و یاتاقان توربو) به چیزی نزدیک‌تر به HTHS نیاز دارد، نه صرفاً ویسکوزیته 100 درجه.

پس اگر هدف شما «استارت نرم‌تر»، «کاهش صدای خشک در صبح»، «کم‌شدن سایش در ترافیک» یا «ثبات فشار روغن در شیب و بار» است، بهتر است نگاهتان از «عدد قوطی» به «رفتار روغن در شرایط واقعی» تغییر کند.

اگر بین دو روغن با گرید یکسان مردد هستید، از فروشنده/تأمین‌کننده برگه فنی (TDS) بخواهید و حداقل دو آیتم را چک کنید: مقدار CCS برای استارت سرد و مقدار HTHS برای کارکرد داغ زیر بار.

CCS چیست و دقیقاً چه چیزی را در استارت سرد می‌سنجد؟

CCS مخفف Cold Cranking Simulator است؛ تستی که «ویسکوزیته ظاهری روغن در دمای پایین» را شبیه‌سازی می‌کند، یعنی همان لحظه‌ای که استارت می‌زنید و موتور باید بچرخد. در این لحظه، اگر روغن بیش از حد غلیظ باشد، چند اتفاق می‌افتد:

• استارت سنگین‌تر می‌شود (فشار به باتری و استارت).

• روغن دیرتر به نقاط حساس می‌رسد (سایش لحظه‌ای بیشتر).

• در برخی خودروها چراغ روغن چند ثانیه دیرتر خاموش می‌شود یا صدای تق‌تق اولیه بیشتر می‌شود.

در استاندارد SAE، برای هر گرید W یک دمای آزمون و یک سقف CCS تعریف شده است (مثلاً 0W در دمای پایین‌تری نسبت به 5W تست می‌شود). نکته کاربردی اینجاست: هرچه مقدار CCS پایین‌تر باشد، روغن در استارت سرد روان‌تر است (در همان گرید W هم ممکن است تفاوت وجود داشته باشد).

مثال میدانی: یک خودروی شهری که شب‌ها در پارکینگ روبازِ شهرهای سرد (یا حتی ارتفاعات اطراف تهران) می‌ماند، با 10W-40 ممکن است صبح‌ها «کمی خشن» روشن شود، اما با 5W-30 یا 0W-30 معمولاً استارت نرم‌تر و صدای اولیه کمتر می‌شود؛ چون CCS کمک می‌کند پمپ روغن زودتر مدار را پر کند.

اگر در زمستان استارت سنگین، دیرخاموش‌شدن چراغ روغن یا صدای خشک اولیه دارید، اول به گرید سمت چپ (W) و مقدار CCS نگاه کنید؛ در بسیاری از خودروهای سالم، یک پله رفتن از 10W به 5W (یا از 5W به 0W) اثرش را همان صبح‌های سرد نشان می‌دهد.

HTHS چیست و چرا برای گرما، بار و ترافیک از ویسکوزیته مهم‌تر می‌شود؟

HTHS مخفف High-Temperature High-Shear است؛ یعنی ویسکوزیته روغن در دمای بالا و تحت «برش شدید». این دقیقاً نزدیک‌ترین چیزی است که روی کاغذ می‌تواند وضعیت روغن را در جاهایی مثل یاتاقان‌ها، بادامک/تاپت و به‌خصوص توربو (اگر وجود داشته باشد) توصیف کند. چرا؟ چون در این نقاط:

• دمای موضعی بالاتر از دمای معمول کارکرد است.

• فاصله‌ها بسیار کم و سرعت لغزش بالاست.

• اگر فیلم روغن ضعیف شود، سایش و پولیش‌شدن سطوح یا افت فشار روغن محتمل‌تر می‌شود.

به زبان ساده: HTHS به شما می‌گوید روغن وقتی موتور داغ است و زیر بار، چقدر «ستون روغن» را حفظ می‌کند. این موضوع برای رانندگی در ترافیک سنگین، حمل بار، حرکت در سربالایی طولانی، یا خودروهای پرکارکرد (که تلرانس‌ها کمی بازتر شده) اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

یک سوءبرداشت رایج این است که «هرچه عدد سمت راست بالاتر، حفاظت بیشتر». همیشه این‌طور نیست. ممکن است یک 5W-30 با HTHS مناسب و پایداری برشی خوب، در یک موتور مدرن بهتر از یک 20W-50 عمل کند که در داغی، به‌خاطر فرمول یا افت برشی، فیلم پایدار مناسبی نسازد. از آن طرف، در موتورهای قدیمی‌تر با لقی بیشتر یا مصرف روغن، گاهی رفتن به 10W-40 یا 20W-50 منطقی می‌شود؛ اما بهتر است این تصمیم با نگاه به HTHS و شرایط کارکرد باشد، نه فقط «حس مکانیکی».

اگر خودرو در ترافیک شهری داغ می‌کند، زیر بار (مثلاً کولر + سرنشین + سربالایی) صدای موتور بیشتر می‌شود یا افت فشار روغن دارید، صرفاً گرید را بالا نبرید؛ اول سراغ روغنی بروید که HTHS قوی‌تری در همان کلاس و استاندارد مناسب موتور شما دارد.

نقشه سریع انتخاب از 0W-20 تا 20W-50 (با نگاه CCS/HTHS)

برای انتخاب عملی، بهتر است دو سؤال بپرسید: «صبح‌ها چقدر سرد است؟» و «موتور زیر بار و گرما چقدر تحت فشار است؟» جدول زیر یک نقشه ذهنی ساده می‌دهد (به‌جای عددسازی، روی کاربرد تمرکز کرده‌ایم):

این جدول قرار نیست جای دفترچه خودرو را بگیرد؛ هدفش این است که «چرا» پشت انتخاب را روشن کند: W بیشتر با CCS و استارت سرد گره خورده، و حفاظت داغ واقعی‌تر با HTHS معنا پیدا می‌کند.

اگر از 20W-50 به‌خاطر «گرما» استفاده می‌کنید، یک بار واقع‌بینانه بررسی کنید مشکل شما گرماست یا فرسودگی/مصرف روغن؛ در بسیاری از خودروهای شهری سالم، 5W-40 یا 10W-40 با کیفیت مناسب انتخاب متعادل‌تری است.

سه سناریوی واقعی: خودروی شهری، پرکارکرد، موتور قدیمی

۱) خودروی شهری با ترافیک و استارت‌های زیاد

در شهر، موتور مرتب خاموش/روشن می‌شود، مدت زیادی درجا کار می‌کند و با کولر تحت فشار است. اینجا دو چیز مهم است: پمپاژ سریع در شروع حرکت (CCS پایین‌تر) و حفظ فیلم روغن در داغی ترافیک (HTHS مناسب). معمولاً 0W-30، 5W-30 یا 5W-40 (بسته به توصیه سازنده و سلامت موتور) انتخاب‌های رایجی هستند.

۲) خودروی پرکارکرد (مثلاً بالای 200 هزار کیلومتر) با کمی لقی و صدای بیشتر

در موتورهای پرکارکرد، اگر تلرانس‌ها بازتر شده باشد، روغن خیلی رقیق ممکن است صدای سوپاپ/یاتاقان را بیشتر کند یا مصرف روغن را بالا ببرد. اما رفتن به روغن خیلی غلیظ هم می‌تواند استارت سرد را بدتر کند و گردش روغن را کندتر کند. معمولاً یک پله افزایش محافظه‌کارانه (مثلاً از 5W-30 به 5W-40 یا از 10W-30 به 10W-40) همراه با توجه به HTHS منطقی‌تر از جهش به 20W-50 است.

۳) موتور قدیمی یا تعمیرشده با حساسیت به فشار روغن

بعضی موتورهای قدیمی‌تر (یا موتورهایی که تعمیر شده‌اند و کیفیت مونتاژ/قطعات یکنواخت نیست) با روغن‌های غلیظ‌تر «احساس» بهتری می‌دهند، چون فشار روغن بالاتر می‌رود. اما اگر در منطقه سرد هستید، 20W-50 می‌تواند صبح‌ها سایش لحظه‌ای را بالا ببرد. در چنین خودروهایی، گاهی 10W-40 یا 5W-40 (در صورت سازگاری) تعادل خوبی بین CCS و HTHS ایجاد می‌کند.

قبل از تغییر گرید، یک «نشانه» انتخاب کنید و با آن تصمیم بگیرید: اگر مشکل اصلی صبح‌هاست → CCS/W را بهبود دهید؛ اگر مشکل اصلی در داغی و زیر بار است → روی HTHS/گرید سمت راست و کیفیت روغن تمرکز کنید.

چالش‌های رایج در ایران و راه‌حل روانکارمحور (با نگاه CCS/HTHS)

شرایط ایران چند چالش مشخص دارد: اختلاف دمایی شهرها، ترافیک سنگین، کیفیت سوخت متغیر، و بازار متنوع روغن. در چنین فضایی، تصمیم «مهندسی و کم‌ریسک» ارزش بیشتری دارد.

• چالش: زمستان‌های سرد در برخی شهرها و استارت‌های سخت.
  راه‌حل: انتخاب گرید W پایین‌تر و بررسی CCS در TDS؛ این کار علاوه بر راحتی استارت، ریسک سایش لحظه‌ای را هم کم می‌کند.

• چالش: ترافیک و گرمای تابستان، مخصوصاً در شهرهای گرم.
  راه‌حل: توجه به HTHS و پایداری برشی؛ صرفاً غلیظ‌کردن روغن همیشه بهترین پاسخ نیست.

• چالش: توصیه‌های شفاهی متناقض («برای همه 20W-50 بریز»).
  راه‌حل: تطبیق با دفترچه/استاندارد موتور + شرایط کارکرد واقعی (سرما/بار/کارکرد). اگر دفترچه در دسترس نیست، با یک منطق مرحله‌ای از روی علائم و ریسک‌ها جلو بروید.

اگر در تهران با ترکیب ترافیک و زمستان‌های گاه سرد سروکار دارید، نگاه CCS/HTHS کمک می‌کند انتخابتان «دو فصلی» نشود؛ در این مواقع بررسی گزینه‌های روغن موتور در شهر تهران می‌تواند به تصمیم دقیق‌تر کمک کند. همین منطق برای شهرهای گرم هم کاربردی است؛ مثلاً در اقلیم گرم و مرطوب، انتخاب گرید و کیفیت مناسب روغن موتور در شهر بندرعباس بهتر با شرایط دمایی و بارِ کولر و ترافیک هم‌خوان می‌شود.

اگر بین «اقلیم» و «وضعیت موتور» گیر کرده‌اید، اول ریسک استارت سرد را مدیریت کنید (W/CCS)، بعد با توجه به بار/ترافیک و سلامت موتور، سراغ سمت راست (HTHS/گرید کاری) بروید.

چطور از روی برگه فنی (TDS) تصمیم بگیریم؟ یک چک‌لیست سریع

برای اتوسرویس‌ها و خریداران حرفه‌ای، TDS مثل برگه مشخصات یک قطعه است. لازم نیست همه آیتم‌ها را حفظ باشید؛ همین چند مورد کافی است تا انتخاب ویسکوزیته دقیق‌تر شود:

1. CCS: برای مقایسه استارت سرد، مخصوصاً وقتی بین دو روغن با گرید W یکسان انتخاب می‌کنید.

2. HTHS: برای مقایسه حفاظت در دمای بالا و زیر بار؛ مهم برای ترافیک، سربالایی، بار، توربو و کارکرد سنگین.

3. Viscosity Index (VI): نشان می‌دهد ویسکوزیته با دما چقدر تغییر می‌کند؛ VI بالاتر معمولاً یعنی تغییرات کمتر (همه‌چیز به فرمول کلی بستگی دارد).

4. استانداردها (API/ACEA/تأییدیه‌ها): گرید درست بدون استاندارد درست، انتخاب کامل نیست.

برای تصمیم‌گیری نهایی، بهتر است انتخاب را در خانواده محصول مناسب انجام دهید؛ مرور دسته‌بندی روغن موتور کمک می‌کند گزینه‌های هم‌گرید را کنار هم ببینید و به‌جای حدس، مقایسه کنید.

یکی از مسئولان نتِ ناوگان (بدون اشاره به برند/شرکت) می‌گفت: «ما وقتی فقط با گرید تصمیم می‌گرفتیم، هر زمستان چند مورد استارت سخت و هر تابستان چند مورد افت فشار داشتیم؛ وقتی CCS و HTHS را وارد چک‌لیست کردیم، انتخاب‌ها کمتر تغییرات احساسی داشت و نتایج پایدارتر شد.»

در اتوسرویس، برای هر مشتری یک فرم ساده بسازید: حداقل دمای صبحِ محل تردد + الگوی رانندگی (ترافیک/جاده/بار) + کارکرد موتور. بعد روغن را با دو شاخص CCS و HTHS فیلتر کنید؛ تصمیم سریع‌تر و قابل دفاع‌تر می‌شود.

جمع‌بندی: انتخاب ویسکوزیته با CCS و HTHS یعنی کم‌کردن ریسک

ویسکوزیته فقط یک عدد روی قوطی نیست؛ یک زبان فنی برای توصیف رفتار روغن در دو لحظه حیاتی است. CCS به شما کمک می‌کند بفهمید روغن در استارت سرد چقدر پمپاژپذیر است و چقدر سریع به قطعات می‌رسد. HTHS نشان می‌دهد روغن در دمای بالا و تحت برش شدید، چقدر فیلم محافظ را نگه می‌دارد؛ یعنی همان جایی که زیر بار، ترافیک و گرما سایش واقعی رخ می‌دهد. اگر خودرو شهری و سالم دارید، معمولاً گریدهای پایین‌ترِ W با HTHS مناسب انتخاب‌های دقیق‌تری هستند. اگر موتور پرکارکرد یا قدیمی است، افزایش گرید باید مرحله‌ای و با توجه به علائم و TDS انجام شود، نه جهشی و احساسی. با این نگاه، انتخاب از 0W-20 تا 20W-50 تبدیل می‌شود به مدیریت ریسک استارت، گرما و هزینه.

سؤالات متداول

۱) آیا همیشه 0W بهتر از 5W است؟

در استارت سرد، معمولاً 0W به‌خاطر عملکرد بهتر در دماهای پایین (و CCS مناسب‌تر) روان‌تر است و پمپاژ سریع‌تری می‌دهد. اما «بهتر بودن» مطلق نیست؛ باید با توصیه سازنده، وضعیت موتور و کیفیت روغن هماهنگ باشد. اگر موتور خیلی پرکارکرد است یا مصرف روغن دارد، ممکن است 5W-30 یا 5W-40 انتخاب متعادل‌تری باشد.

۲) چرا بعضی 5W-30ها در گرما بهتر از بعضی 10W-40ها حس می‌شوند؟

چون احساس شما فقط از «ویسکوزیته 100 درجه» نمی‌آید؛ پایداری برشی و مقدار HTHS نقش مهمی دارد. ممکن است یک 5W-30 با HTHS قوی و فرمول پایدار، زیر بار داغ فیلم بهتری بسازد تا یک 10W-40 با افت برشی بیشتر. بنابراین برای مقایسه واقعی، نگاه به HTHS و استانداردهای عملکردی ضروری است.

۳) برای موتور قدیمی، 20W-50 بهترین انتخاب است؟

برای برخی موتورهای بسیار قدیمی یا فرسوده که مصرف روغن و افت فشار دارند، 20W-50 می‌تواند به‌صورت موقت کمک کند. اما در بسیاری از مناطق ایران، همین انتخاب باعث استارت سنگین‌تر و دیررسیدن روغن در صبح می‌شود. معمولاً بهتر است مرحله‌ای تصمیم بگیرید: اول 10W-40 یا 5W-40 با کیفیت مناسب را امتحان کنید و علائم (مصرف، صدا، فشار) را بسنجید.

۴) اگر خودرو در ترافیک با کولر داغ می‌کند، گرید را بالاتر ببرم؟

نه لزوماً. داغ‌کردن می‌تواند از سیستم خنک‌کاری، فن، رادیاتور یا ترموستات باشد و با غلیظ‌تر کردن روغن حل نشود. از منظر روغن، بهتر است ابتدا مطمئن شوید روغن انتخابی HTHS و پایداری برشی مناسبی دارد و استاندارد درست موتور را پوشش می‌دهد. بالا بردن گرید اگر بدون تشخیص انجام شود، ممکن است گردش روغن را کندتر و اتلاف را بیشتر کند.

۵) چطور بدون ابزار آزمایشگاهی بفهمم انتخابم درست بوده؟

چند شاخص میدانی قابل اتکا دارید: کیفیت استارت سرد (صدای اولیه و سرعت خاموش شدن چراغ روغن)، رفتار موتور در داغی و زیر بار (پایداری صدا و فشار روغن)، و الگوی مصرف روغن طی یک بازه ثابت. اگر بعد از تغییر روغن، استارت بهتر شد ولی در گرما افت فشار دارید، یعنی سمت HTHS/گرید کاری نیاز به بازنگری دارد؛ و بالعکس.

۶) برای یک انتخاب مطمئن، از کجا شروع کنم؟

از سه چیز: توصیه سازنده (اگر در دسترس است)، شرایط اقلیمی/کارکردی شما (سرما، ترافیک، بار)، و برگه فنی روغن (CCS و HTHS). اگر بین چند گزینه مردد هستید، مقایسه را داخل یک کلاس استاندارد انجام دهید و از تغییرات جهشی پرهیز کنید. این مسیر، ریسک انتخاب اشتباه را خیلی کمتر می‌کند.