شیفت شبِ سردخانه بود و فن اواپراتورِ یکی از سالنها ناگهان صدای زوزهدار گرفت. اپراتور گفت «صدا از موتور میاد»، تکنسین رفت بالا؛ پوسته الکتروموتور داغتر از معمول بود و بوی تندِ گریس سوخته هم در هوا پیچیده بود. چند دقیقه بعد، حفاظت حرارتی عمل کرد و فن از مدار خارج شد؛ نتیجهاش هم روشن بود: بالا رفتن دمای سالن، فشار روی کمپرسورها و ریسک خراب شدن محصول. وقتی موتور باز شد، بیرینگ سمت فن رنگ قهوهای تیره داشت و گریس به جای بافت نرم، شبیه خمیر سفت و سوخته شده بود. این سناریو در سردخانهها زیاد تکرار میشود؛ نه به خاطر «بدشانسی»، بلکه اغلب به خاطر خطاهای گریسکاری و نبود پایش سادهی صدا و دما.
روانکاری الکتروموتور سردخانه: چرا گریسکاری اینجا حساستر است؟
در سردخانه، الکتروموتورهای فن (اواپراتور، کندانسور، فنهای سیرکولاسیون) معمولاً با سیکلهای روشن/خاموش زیاد، رطوبت بالا، اختلاف دمایی شدید و گاهی شستوشوی دورهای کار میکنند. بیرینگ این موتورها با وجود سرعت بالا و بار نسبتاً کم، به آلودگی، نفوذ آب و خطای مقداردهی گریس خیلی حساس است. اگر گریس درست انتخاب نشود یا مقدار و زمانبندی تزریق اشتباه باشد، بیرینگ اول با افزایش نویز و دما هشدار میدهد و بعد وارد فاز سایش و قفلشدن میشود.
نکته کلیدی این است که «گریسکاری» در الکتروموتور سردخانه فقط یک کار روتین نیست؛ یک بخش از مدیریت توقفات است. در موتورهای فن، خرابی بیرینگ میتواند به بالانس پروانه هم ضربه بزند، باعث لرزش شود و نهایتاً هم به سیمپیچ آسیب غیرمستقیم بزند (با افزایش دما، افزایش جریان و ضربههای مکانیکی).
- ریسکهای رایج: نفوذ آب/بخار، آلودگی ذرات، گرم شدن ناشی از بیشگریسی، ناسازگاری گریسها
- پیامدهای عملی: افزایش مصرف انرژی، خاموشی اضطراری، افت ظرفیت سرمایش، ریسک فساد محصول
برای هر موتور فن، یک «کارت روانکاری» شامل نوع گریس، مقدار تزریق و بازه زمانی داشته باشید و همان را در محل نصب موتور (یا در CMMS) قفل کنید تا تصمیم سلیقهای نشود.
علائم میدانی خرابی بیرینگ و داغی الکتروموتور فن سردخانه
قبل از اینکه بیرینگ قفل کند، معمولاً چند علامت ساده و قابل لمس/شنیدن ظاهر میشود. مشکل اینجاست که در سالن سردخانه، صداها با صدای فنهای دیگر قاطی میشود و دما هم به دلیل سرمای محیط، «گمراهکننده» به نظر میرسد؛ یعنی ممکن است پوسته موتور خیلی داغ باشد اما چون محیط سرد است، دیر متوجه شوید.
علامتهای صوتی و لرزش
- زوزه یکنواخت یا صدای «سوت» (اغلب نشانه کمگریسی یا شروع سایش)
- صدای تقتق یا خرخر (میتواند از آسیب قفسه بیرینگ، آلودگی یا خوردگی باشد)
- افزایش لرزش بدنه یا پایهها (گاهی به دلیل گریس سفتشده/آلودگی یا بالانس نامناسب فن)
علامتهای حرارتی و الکتریکی
- افزایش دمای پوسته نزدیک یاتاقانها (سمت فن و سمت کوپلینگ را جداگانه چک کنید)
- عمل کردن اورلود/حفاظت حرارتی در ساعات پیک
- افزایش جریان نسبت به نرمال (اگر آمپرمتر یا درایو دارید، ترند بگیرید)
علامتهای ظاهری گریس و نشت
- نشت گریس از کاسهنمد یا شیارهای درپوش (اغلب نشانه بیشگریسی)
- تغییر رنگ گریس به قهوهای تیره/سیاه و بوی سوختگی
- گریس کفآلود یا شیریرنگ (میتواند نشانه نفوذ آب باشد)
یک روتین ۳۰ ثانیهای تعریف کنید: «گوش دادن، لمس کنترلشده، نگاه به نشتی». همین سه کار در هر بازدید میتواند قبل از توقف، هشدار بدهد.
خطای کمگریسی: وقتی فیلم روانکار شکل نمیگیرد
کمگریسی در بیرینگهای الکتروموتور سردخانه معمولاً به دو دلیل رخ میدهد: یا اصلاً برنامه تزریق ندارید (گریسکاری تا زمان صدا دادن عقب میافتد)، یا مقدار تزریق کمتر از نیاز واقعی است. نتیجه: تماس فلز با فلز افزایش پیدا میکند، دما بالا میرود و بیرینگ وارد فاز سایش میشود. در موتورهای فن با دور بالا، کمگریسی سریعتر خودش را نشان میدهد؛ چون برش (shear) و کار مکانیکی داخل بیرینگ زیاد است.
علامت میدانی کمگریسی معمولاً «صدای زوزه» و سپس افزایش تدریجی دماست. خیلی از تیمها در این مرحله اشتباه میکنند و ناگهان حجم زیادی گریس تزریق میکنند؛ این کار میتواند بیرینگ را از یک مشکل قابل کنترل، وارد مرحله بیشگریسی و افزایش دمای شدید کند.
- چالش: تزریق کم به امید اینکه «دور بالا خودش پخش میکند»
- راهحل: مقداردهی مرحلهای (کم ولی چند مرحله) و سپس پایش دما/صدا
در برنامهریزی خرید و انتخاب روانکار، اگر همزمان با روانکاری تجهیزات سردخانه، درباره تامین و انتخاب روغن صنعتی برای گیربکسها، کمپرسورها یا سامانههای جانبی هم تصمیم میگیرید، بهتر است یکپارچهسازی استانداردها و سازگاری محصولات را از همان ابتدا انجام دهید تا تنوع و خطای انسانی کم شود.
اگر بیرینگ علامت کمگریسی دارد، «یکباره پر نکنید»؛ در چند مرحله با فاصله زمانی، تزریق کنید و بعد از هر مرحله دما و صدا را چک کنید.
خطای بیشگریسی: دشمن خاموش بیرینگهای دوربالا
بیشگریسی یکی از رایجترین خطاها در موتورهای فن سردخانه است؛ چون تصور رایج این است که «هرچه بیشتر، بهتر». اما در بیرینگ الکتروموتور، گریس اضافی باعث همزدن شدید، افزایش اصطکاک، افزایش دما و حتی بیرونزدن گریس به داخل موتور میشود. وقتی دما بالا میرود، روغن پایه گریس سریعتر اکسید میشود و قوام گریس تغییر میکند؛ در نتیجه بیرینگ همزمان هم داغتر میشود و هم روانکاری بدتر.
علائم میدانی بیشگریسی معمولاً شامل نشتی گریس از کاسهنمد، کثیف شدن اطراف یاتاقان، افزایش دمای ناگهانی بعد از گریسکاری و گاهی عمل کردن حفاظت در ساعات اولیه پس از سرویس است. در موتورهای اواپراتور، این وضعیت میتواند باعث پخش گریس روی پروانه/محفظه و جذب گرد و غبار و آلودگی هم بشود.
مقداردهی عملی: چرا «تعداد پمپ» معیار خوبی نیست؟
خیلی از کارگاهها مقدار را با «تعداد ضربه گریسپمپ» تعیین میکنند؛ اما حجم خروجی پمپها متفاوت است و فشار هم روی مقدار خروجی تاثیر دارد. روش حرفهایتر این است که مقدار بر حسب گرم (یا میلیلیتر) تعریف شود و پمپ/کارتریج بر همان اساس کالیبره شود. اگر به داده بیرینگ دسترسی دارید، روشهای محاسباتی هم وجود دارد، اما در عملِ سردخانه، همین کالیبراسیون ساده جلوی بیشگریسیهای خطرناک را میگیرد.
| نشانه | احتمال مرتبط | اقدام فوری در محل |
|---|---|---|
| داغی ناگهانی بعد از گریسکاری | بیشگریسی | توقف کنترلشده، بررسی نشتی، در صورت امکان تخلیه اضافی و پایش مجدد |
| نشتی گریس از درپوش/کاسهنمد | بیشگریسی یا فشار تزریق زیاد | کاهش مقدار تزریق در سرویس بعدی، کنترل مسیر خروج گریس |
| زوزه تدریجی بدون نشتی | کمگریسی یا آلودگی | تزریق مرحلهای کم، سپس گوش دادن و چک دما |
اگر بعد از گریسکاری دما بالا رفت، به جای «باز هم گریس»، اول احتمال بیشگریسی را جدی بگیرید و علت را پیدا کنید.
گریس ناسازگار و قاطی کردن گریسها: وقتی شیمی علیه شما کار میکند
یکی از خطاهای پرهزینه در سردخانهها، قاطی کردن گریسهای مختلف است؛ مخصوصاً وقتی چند پیمانکار یا چند شیفت روی یک سایت کار میکنند. ناسازگاری معمولاً به خاطر تفاوت در نوع صابون (thickener) یا بسته افزودنی رخ میدهد و میتواند باعث نرم شدن بیش از حد، جدا شدن روغن (bleeding)، سفت شدن غیرعادی یا افت پایداری مکانیکی شود. نتیجه در میدان: بیرینگ یا داغ میکند یا خشک کار میکند، و شما فکر میکنید «گریس بد بود»، در حالی که مسئله ترکیب دو گریس است.
در موتورهای فن اواپراتور، چون رطوبت و میعان هم وجود دارد، اگر گریس انتخابی از نظر مقاومت به آب و خوردگی مناسب نباشد، خوردگی ریز روی مسیر غلتش ایجاد میشود و خیلی زود صدای تقتق یا خشخش شروع میشود.
- چالش: نبود لیست استاندارد گریس سایت و استفاده از هر گریسی که «دم دست» است
- راهحل: استانداردسازی ۱ یا ۲ گریس تاییدشده برای کل فنها + برچسبگذاری روی موتور/گریسخور
برای تیمهایی که چند سایت در شهرهای مختلف دارند، تامین یکپارچه و کنترل اصالت روانکار هم مهم میشود. اگر بخشی از ناوگان خدماتی یا خریدهای عمومی شما در تهران انجام میشود، مرکز پخش روغن صنعتی در شهر تهران میتواند برای هماهنگسازی تامین صنعتی (به ویژه برای کارگاهها و واحدهای PM) نقطه شروع مناسبی باشد.
تا وقتی مطمئن نشدهاید گریس جدید با گریس قبلی سازگار است، «روی همان بیرینگ» ترکیب نکنید؛ در صورت تغییر، پاکسازی و جایگزینی کنترلشده انجام دهید.
زمانبندی غلط گریسکاری: نه خیلی دیر، نه خیلی زود
زمانبندی گریسکاری در موتور فن سردخانه باید با شرایط واقعی کار تنظیم شود؛ نه صرفاً یک عدد ثابت برای همه. موتور فن اواپراتور که در محیط مرطوب و با شستوشوی دورهای کار میکند، شرایط متفاوتی با موتور فن کندانسور در فضای بیرونی دارد. همچنین، تعداد استارت/استاپ، دمای کاری و سرعت دوران روی عمر گریس اثر میگذارند.
زمانبندی غلط دو شکل دارد: (۱) دیرکرد که منجر به کمگریسی و سایش میشود، (۲) زودهنگام با مقدار زیاد که عملاً بیشگریسی ایجاد میکند. برنامه خوب، برنامهای است که بر پایه علائم و دادههای ساده (ترند دما/صدا/جریان) بازبینی شود.
- برای هر تیپ موتور (اواپراتور/کندانسور/سیرکولاسیون)، بازه اولیه تعیین کنید.
- دو ماه اول، دما و صدا را ثبت کنید و بازه را بهینه کنید.
- اگر شستوشو دارید، بعد از هر شستوشو یک بازدید ویژه برای نشتی/نفوذ آب بگذارید.
برای مجموعههایی که هم تجهیزات صنعتی دارند و هم خودروهای خدماتی/پشتیبانی، تفکیک درست برنامه روانکار مهم است. به عنوان نمونه، یک تیم تدارکات ممکن است همزمان درگیر تامین روغن موتور برای خودروهای سرویس و تامین گریس/روانکار صنعتی برای سردخانه باشد؛ اینجا مستندسازی و جلوگیری از اختلاط اقلام، از خود روانکاری مهمتر میشود.
زمانبندی را «قفل» نکنید؛ با ثبت دما/صدا و رخدادهای شستوشو، بازه گریسکاری را هر فصل بازنگری کنید.
روش عملی اصلاح: انتخاب گریس مناسب، مقداردهی درست و پایش دما و صدا
برای اینکه از چرخه خرابی تکراری بیرینگ در موتورهای فن سردخانه خارج شوید، باید سه کار را همزمان جلو ببرید: انتخاب گریس درست برای شرایط (دما، رطوبت، سرعت)، مقداردهی کنترلشده، و پایش ساده بعد از سرویس.
۱) انتخاب گریس مناسب برای موتور فن سردخانه
- سرعت بالا: گریسی با پایداری مکانیکی مناسب و رفتار خوب در دور بالا انتخاب کنید.
- رطوبت و میعان: مقاومت در برابر شستوشوی آب و محافظت خوردگی اهمیت دارد.
- دمای کاری: به بازه دمایی واقعی بیرینگ نگاه کنید؛ نه دمای سالن.
- سازگاری: اگر قرار است تغییر گریس بدهید، برنامه پاکسازی و جایگزینی داشته باشید.
۲) مقداردهی درست (گامبهگام)
- گریسخور را تمیز کنید تا آلودگی وارد نشود.
- اگر امکان دارد، موتور را در وضعیت ایمن و طبق دستورالعمل سایت، در حین تزریق با دور مناسب قرار دهید (یا مطابق روش استاندارد واحد شما).
- تزریق را مرحلهای انجام دهید و بعد از هر مرحله، افزایش دما و نشتی را بررسی کنید.
- هر بار سرویس، مقدار مصرفی را ثبت کنید تا «استاندارد واقعی سایت» شکل بگیرد.
۳) پایش بعد از گریسکاری: دما، صدا، نشتی
بعد از گریسکاری، یک بازه کوتاه پایش تعریف کنید: مثلاً ۱۵ دقیقه تا ۱ ساعت بعد از راهاندازی (بسته به فرآیند). اگر دما بالا میرود یا نشتی غیرعادی است، به احتمال زیاد مقداردهی مشکل داشته یا مسیر خروج گریس بسته است. در موتورهای فن اواپراتور، نشتی گریس همچنین میتواند باعث کثیف شدن محیط و جذب گردوغبار شود و به مرور تعادل فن را به هم بزند.
در سردخانهها، «بهترین گریس» بدون مقداردهی و زمانبندی درست، عملاً تبدیل به یک ریسک میشود؛ مدیریت گریسکاری یعنی مدیریت توقفات.
هر سرویس گریسکاری را با یک «چک بعد از راهاندازی» کامل کنید؛ اگر این مرحله حذف شود، خطای بیشگریسی و ناسازگاری دیر کشف میشود.
جمعبندی برای تیم PM و اتوسرویس صنعتی سردخانه
در روانکاری الکتروموتور سردخانه، بیرینگها معمولاً قبل از خرابی کامل، با صدا، دما و نشتی علامت میدهند. چهار خطای پرتکرار عبارتاند از کمگریسی، بیشگریسی، قاطی کردن گریسهای ناسازگار و زمانبندی غلط. راهحل عملی، ساده اما منظم است: استانداردسازی گریسهای تاییدشده، مقداردهی مرحلهای و قابل اندازهگیری، و پایش کوتاه بعد از سرویس (صدا، دما، نشتی). در موتورهای فن اواپراتور که با رطوبت و شستوشو مواجهاند، کنترل نفوذ آب و توجه به خوردگی اهمیت بیشتری دارد.
موتورازین به عنوان یک مرجع تخصصی، کمک میکند انتخاب روانکار از حالت سلیقهای خارج شود و به تصمیم مهندسی تبدیل شود. اگر در سردخانه یا تاسیسات خود با داغی موتور فن، خرابی تکراری بیرینگ یا ابهام در انتخاب گریس مواجه هستید، موتورازین میتواند در مسیر استانداردسازی روانکار، کاهش استهلاک و تامین پایدار کنار تیم فنی شما باشد. همچنین با نگاه دادهمحور موتورازین، میشود برنامه گریسکاری را به جای آزمون و خطا، بر اساس شرایط واقعی کار بهینه کرد.
سؤالات متداول
از کجا بفهمیم بیرینگ موتور فن سردخانه کمگریس است یا بیشگریس؟
کمگریسی معمولاً با زوزه تدریجی، خشکی صدا و افزایش دمای آهسته همراه است. بیشگریسی بیشتر بعد از سرویس خودش را نشان میدهد: داغی ناگهانی، نشتی گریس از کاسهنمد یا کثیفی دور یاتاقان. اگر موتور بلافاصله بعد از گریسکاری داغ کرد، اول به بیشگریسی یا مسیر خروج بسته شک کنید، نه کمبود گریس.
آیا میتوان روی یک بیرینگ، دو نوع گریس مختلف استفاده کرد؟
به صورت روتین توصیه نمیشود، چون ناسازگاری بین غلیظکنندهها و افزودنیها میتواند باعث جدا شدن روغن، نرم یا سفت شدن غیرعادی و افت پایداری مکانیکی شود. اگر مجبور به تغییر گریس هستید، بهترین کار این است که تا حد امکان گریس قبلی پاکسازی شود و با برنامه جایگزینی کنترلشده، از ترکیب شدن دو گریس جلوگیری کنید.
چرا موتور فن در سردخانه با وجود هوای سرد، داغ میکند؟
هوای سرد محیط الزاماً به معنی خنک بودن بیرینگ نیست. داغی میتواند از اصطکاک داخلی بیرینگ (کمگریسی یا بیشگریسی)، آلودگی، خوردگی یا افزایش بار ناشی از بالانس بد فن ایجاد شود. همچنین اگر بیرینگ داغ شود، جریان موتور بالا میرود و حفاظت حرارتی عمل میکند. بنابراین باید دمای نزدیک یاتاقان و روند صدا/لرزش بررسی شود، نه فقط دمای سالن.
بهترین روش عملی برای تعیین مقدار گریس چیست؟
اتکا به «تعداد پمپ» دقیق نیست، چون گریسپمپها حجم خروجی متفاوت دارند. روش بهتر این است که مقدار تزریق بر حسب گرم/میلیلیتر تعریف و پمپ یا کارتریج کالیبره شود. سپس تزریق مرحلهای انجام دهید و بعد از راهاندازی، دما و نشتی را کنترل کنید. ثبت مقدار مصرفی در هر سرویس کمک میکند استاندارد واقعی سایت شکل بگیرد.
اگر بعد از گریسکاری، صدای بیرینگ کمتر نشد چه کار کنیم؟
اگر صدا با تزریق مرحلهای کم و پایش دما بهتر نشد، احتمال آلودگی، خوردگی، آسیب قفسه بیرینگ یا خرابی مکانیکی مطرح است. در این حالت ادامه تزریق میتواند شرایط را بدتر کند و به بیشگریسی هم برسد. بهتر است موتور در اولین فرصت برنامهریزیشده بازدید شود، گریس نمونهبرداری ظاهری شود و وضعیت نشتی، لقی و لرزش فن بررسی گردد.
منابع:
SKF Rolling Bearings Catalogue (Lubrication and relubrication principles)
NLGI Grease Guide
بدون نظر