اگر اهل سرویسکردن ماشینهای دوگانهسوز یا LPG باشید، یک الگوی تکراری را زیاد میبینید: موتور ظاهراً «تمیز» کار میکند، دود کمتر است، شمعها گاهی روشنترند؛ اما صدای سوپاپها زودتر میافتد، تنظیم فیلر بیشتر لازم میشود، و روغن هم بعضی وقتها زودتر از چیزی که انتظار دارید «خسته» میشود. خیلی از رانندهها هم با اطمینان میگویند: «گاز که تمیزه، پس روغن دیرتر خراب میشه.» در عمل، داستان دقیقاً همینقدر ساده نیست.
سوخت LPG (و بهطور کلی کارکرد گازسوز) چند ویژگی دارد که روی روغن و قطعات بالاسری موتور اثر میگذارد: احتراق معمولاً داغتر میشود، سوخت «خشک» است و مثل بنزین اثر شستوشوی ملایم و خنککنندگی روی برخی نواحی ندارد، و حساسیت مجموعه سوپاپ/سیت بیشتر میشود. این مقاله از زاویه تجربه اتوسرویس و با زبان ساده توضیح میدهد چرا این اتفاقها میافتد و چطور باید روغن مناسب خودروهای LPG و گازسوز را انتخاب کنید و بازه سرویس را واقعبینانه تنظیم کنید.
۱) چرا خودروهای LPG و گازسوز روغن را متفاوت فرسوده میکنند؟
در یک موتور بنزینی، بخشی از سوخت و بخارات آن در شرایط مختلف (استارت سرد، ترافیک، شتابگیری) روی رفتار روغن اثر میگذارد؛ هم از نظر رقیقشدن (Fuel Dilution) و هم از نظر تشکیل رسوب. در موتورهای گازسوز، معمولاً رقیقشدن روغن با سوخت کمتر است؛ این نکته مثبت است. اما در عوض، دو عامل دیگر پررنگتر میشوند: دمای بالاتر در ناحیه سوپاپها و «خشکبودن» سوخت.
وقتی موتور روی LPG زیاد کار میکند، دمای گازهای خروجی (EGT) در بعضی خودروها و شرایط کاری میتواند بالاتر برود. این افزایش دما، بار حرارتی روی روغن را بیشتر میکند؛ مخصوصاً در بالاسر و اطراف گاید سوپاپ و سیت. روغن در این نواحی نازکتر میشود، سریعتر اکسید میشود و افزودنیهای ضداکسیداسیون و ضدسایش زودتر مصرف میشوند.
از طرف دیگر، سوخت گازسوز نسبت به بنزین «خشکتر» است؛ یعنی ترکیباتی که گاهی در بنزین نقش روانکاری خیلی جزئی یا خنککنندگی موضعی دارند، در LPG وجود ندارند. نتیجه این میشود که برخی موتورهای حساس، بیشتر مستعد سایش سوپاپها و نشست سیت (Valve Seat Recession) هستند؛ اتفاقی که راننده آن را با افت شتاب، بد استارتخوردن، یا صدای تیکتیک و بههمریختن فیلر حس میکند.
توصیه عملی این بخش: اگر خودروی شما بیشتر از ۶۰٪ زمان را روی LPG کار میکند، انتخاب روغن را «مثل بنزینی معمولی» انجام ندهید؛ دما و شرایط بالاسر را مبنا بگذارید، نه صرفاً تمیزی اگزوز.
۲) «سوخت خشک» یعنی چه و دقیقاً کجاها آسیب میزند؟
وقتی در اتوسرویس میگوییم «گاز خشکه»، منظور این نیست که سوخت هیچ رطوبتی ندارد یا موتور باید روغن بخورد. منظور این است که LPG در مقایسه با بنزین، اثر خنککنندگی و شستوشوی موضعی کمتری در مسیر هوا/سوخت و محفظه احتراق دارد و ترکیباتی که بهصورت بسیار محدود میتوانند روی سایش سطحی اثر بگذارند، در آن کمتر است. نتیجه، افزایش حساسیت سطح تماسهایی است که تحت دما و ضربه زیاد کار میکنند؛ مثل محل نشستن سوپاپ روی سیت.
در بسیاری از موتورهای رایج بازار ایران (خصوصاً موتورهای قدیمیتر یا موتورهایی که سیت سوپاپ آنها سختکاری ایدهآل ندارد)، کارکرد طولانیمدت روی گاز میتواند باعث شود سیت آرامآرام عقبنشینی کند. وقتی سیت عقب مینشیند، فیلر سوپاپ تنگ میشود. راننده اگر متوجه نشود، سوپاپ کامل نمینشیند، داغتر میشود، و این چرخه ادامه پیدا میکند تا به سوختن سوپاپ یا افت کمپرس برسد.
اینجا روغن چه نقشی دارد؟ روغن مستقیماً به سطح سیت و سوپاپ مثل یاتاقانها نمیرسد، اما با کنترل دما در بالاسر، کاهش اصطکاک در گایدها، و حفظ فیلم روغن در شرایط حرارتی، «شدت» مسئله را کم میکند. اگر روغن زود اکسید شود یا ویسکوزیته در دمای کار افت کند، بالاسر خشکتر و داغتر کار میکند و ریسک بیشتر میشود.
تجربه رایج تعمیرگاهی: خیلی از خودروهای گازسوزی که با شکایت «صبحها بد روشن میشه» یا «درجا لرزش داره» میآیند، در نهایت یا فیلر سوپاپ تنگ شده یا کمپرس یکی دو سیلندر افت کرده؛ و معمولاً سابقه سرویس روغن هم یا طولانی بوده یا روغن با گرید نامتناسب استفاده شده.
توصیه عملی این بخش: در خودروهای LPG، برنامه منظم بررسی فیلر/وضعیت سوپاپها را کنار سرویس روغن بگذارید؛ چون «روغن خوب» بدون چککردن فیلر، همه مشکل را حل نمیکند.
۳) دمای بالاتر احتراق چه بلایی سر روغن میآورد؟ (با زبان ساده)
روغن موتور در سه جبهه میجنگد: حرارت، اکسیداسیون، و آلودگی. در خودروهای LPG، معمولاً آلودگی ناشی از دوده و رقیقشدن سوخت کمتر است، اما حرارت و اکسیداسیون میتواند پررنگتر شود؛ مخصوصاً در ترافیک شهری یا سربالاییها، یا وقتی موتور تحت بار طولانی است.
اکسیداسیون یعنی روغن در اثر گرما و تماس با اکسیژن، به مرور غلیظتر میشود و ترکیباتی میسازد که به شکل لاک و وارنیش روی قطعات مینشیند. این وارنیشها در مسیرهای باریک روغنکاری بالاسر، سفتی و چسبندگی ایجاد میکنند و در طول زمان میتوانند باعث گیرکردن رینگها، سفت شدن تایپتها، یا افزایش صدای موتور شوند. در خودروهای LPG، چون موتور از نظر ظاهری «تمیز» کار میکند، راننده گاهی دیرتر متوجه میشود که روغن از نظر شیمیایی خسته شده است.
یک نکته مهم دیگر هم هست: دمای بالا، ویسکوزیته را پایین میآورد. اگر روغن شما در دمای کار، فیلم کافی نسازد (به زبان فنیتر، پایداری برشی و HTHS مناسب نداشته باشد)، فاصله بین قطعات فلزی کمتر محافظت میشود. نتیجه، افزایش سایش در نواحی حساس و بالا رفتن نویز موتور است.
توصیه عملی این بخش: برای خودروهای LPG، روغنی را انتخاب کنید که روی «پایداری در دمای بالا» و «پایداری برشی» حساب باز کنید، نه صرفاً روغنی که در سرما خوب استارت میخورد.
۴) روغن مناسب خودروهای LPG: چه مشخصاتی مهمتر است؟
کلیدواژه اصلی این مقاله همینجاست: روغن مناسب خودروهای LPG و گازسوز معمولاً روغنی است که در دمای کار پایدار بماند، دیرتر اکسید شود، و افزودنیهای ضدسایش و شوینده/پخشکننده متعادلی داشته باشد. اما انتخاب دقیق، به نوع موتور، سلامت آن، و اقلیم بستگی دارد.
ویسکوزیته (SAE): یک انتخاب کاملاً میدانی
در بازار ایران، برای خیلی از موتورهای رایج، 10W-40 و 5W-40 انتخابهای مرسوماند. اما قاعده ساده این است: اگر موتور شما در دمای بالا کار سخت دارد (مثلاً ترافیک سنگین، مسیرهای کوهستانی، یا کارکرد طولانی روی گاز)، معمولاً نیاز دارید در دمای کار، روغن فیلم قویتری بسازد. این الزام، گاهی انتخاب را از 5W-30 به 5W-40 یا از 10W-40 به 5W-40 (با کیفیت بالاتر) نزدیک میکند؛ البته فقط وقتی که دفترچه خودرو و تلرانس موتور اجازه دهد.
سطح کیفی (API/ACEA) و پکیج افزودنی
بهجای گیرکردن روی «اسم برند»، سطح کیفی و اصالت مهمتر است. روغنی با سطح کیفی جدیدتر (طبق توصیه سازنده خودرو) معمولاً کنترل اکسیداسیون و رسوب بهتری دارد. برای خودروهای دوگانهسوز، کنترل رسوب در نواحی داغ بالاسر یک امتیاز جدی است.
سنتتیک یا مینرال؟
اگر خودرو شما واقعاً استفاده سخت دارد و بیشتر زمان روی LPG است، روغنهای با پایه بهتر (نیمهسنتتیک خوب یا تمامسنتتیک معتبر) معمولاً در برابر حرارت و اکسیداسیون مقاومترند. این به معنی «هر سنتتیکی بهتر است» نیست؛ کیفیت ساخت و اصالت تعیینکننده است.
توصیه عملی این بخش: اگر بین دو گرید مردد هستید، اول دفترچه و تلرانس موتور را معیار بگیرید؛ بعد شرایط کاری LPG (بار و دما) را. «فقط سبکتر یا فقط غلیظتر» تصمیم درستی نیست.
۵) بازه تعویض روغن در خودروهای گازسوز: چطور واقعبینانه تنظیم کنیم؟
یکی از رایجترین اشتباهها در سرویس خودروهای LPG این است که بازه تعویض روغن را فقط بر اساس کیلومتر ثابت تعیین میکنند. در حالی که سه عامل باید همزمان دیده شود: درصد کارکرد روی گاز، الگوی رانندگی (شهری/بینشهری/بار سنگین)، و سلامت موتور (مصرف روغن، نشتی، وضعیت خنککاری).
در عمل، خیلی از اتوسرویسها به یک قاعده محافظهکارانه میرسند: اگر کارکرد روی LPG بالاست و خودرو در ترافیک و گرما زیاد کار میکند، بهتر است بازه سرویس را کمی کوتاهتر از حالت بنزینی تنظیم کنید؛ چون اکسیداسیون و فشار حرارتی بالاتر میرود. البته اگر خودروی شما بیشتر در جاده و با بار ثابت کار میکند و سیستم خنککاری سالم است، ممکن است همان بازه توصیهشده سازنده منطقی باشد.
برای تصمیم دقیقتر، این چکلیست ساده کمک میکند:
- اگر فن دیر روشن میشود یا دمای آب بالا میرود: بازه روغن را کوتاهتر کنید.
- اگر صدای سوپاپها زیاد شده یا فیلر مدام تغییر میکند: علاوه بر روغن، علت مکانیکی را بررسی کنید.
- اگر مسیرها کوتاه و توقفوحرکت زیاد است: اکسیداسیون و تنش روغن بیشتر میشود.
- اگر خودرو قدیمی و تلرانسها بازتر است: یک گرید با فیلم قویتر (طبق دفترچه) منطقیتر است.
در شهرهایی با ترافیک سنگین و دمای کاری بالا، تأمین روغن اصیل و مناسب واقعاً تعیینکننده است؛ مثلاً برای سرویسهای ناوگانی در تهران، مراکز پخش روغن موتور در تهران میتواند مسیر تأمین و مشورت را سادهتر کند.
توصیه عملی این بخش: در خودروهای LPG، «عدد کیلومتر» را تنها معیار نکنید؛ اگر حرارت و ترافیک بالاست، بازه را محافظهکارانهتر ببندید و وضعیت فیلتر روغن را جدی بگیرید.
۶) جدول مقایسه: کارکرد بنزینی vs کارکرد LPG از نگاه روغن و سوپاپ
برای اینکه تصویر روشنتر شود، این جدول یک مقایسه کاربردی از پیامدهای رایج را نشان میدهد. هدف، تصمیمگیری دقیقتر است، نه ترساندن از LPG.
| موضوع | کارکرد بنزینی (معمول) | کارکرد LPG/گازسوز (رایج در عمل) | نتیجه برای انتخاب روغن |
|---|---|---|---|
| دمای ناحیه سوپاپ/اگزوز | پایدارتر | در برخی خودروها بالاتر، مخصوصاً زیر بار | نیاز به پایداری حرارتی و اکسیداسیون بهتر |
| رقیقشدن روغن با سوخت | ممکن است رخ دهد (بسته به شرایط) | معمولاً کمتر | مزیت از نظر افت ویسکوزیته، اما جایگزین کیفیت نیست |
| رسوب/وارنیش در دمای بالا | متوسط | اگر روغن ضعیف باشد، میتواند زودتر دیده شود | روغن با کنترل رسوب و پایداری افزودنی بهتر |
| سایش سوپاپ و نشست سیت | کمتر محتمل | در بعضی موتورهای حساس، محتملتر | انتخاب روغن پایدار + برنامه کنترل فیلر/بالاسر |
توصیه عملی این بخش: اگر موتور شما در دسته «حساس به سوپاپ» است، همزمان روی دو محور کار کنید: روغن پایدارتر + سرویسهای بالاسری منظمتر (فقط یکی کافی نیست).
۷) چالشهای رایج در سرویس خودروهای LPG (و راهحلهای میدانی)
چالش ۱: صدای سوپاپ بعد از چند هزار کیلومتر
این مورد را زیاد میبینیم: خودرو تازه سرویس شده، اما بعد از مدتی صدای تیکتیک بالا میآید. خیلی وقتها مشکل فقط روغن نیست؛ فیلر سوپاپ تغییر کرده یا تایپتها به رسوب حساس شدهاند.
- راهحل: بررسی فیلر و سلامت تایپت، سپس انتخاب روغن با کنترل رسوب بهتر و گرید مناسب دمای کار.
چالش ۲: افت شتاب و بد استارتخوردن صبحگاهی
در خودروهای LPG، بد استارتخوردن همیشه از «گاز» نیست. اگر یکی دو سوپاپ کامل ننشیند، کمپرس افت میکند و استارت سخت میشود.
- راهحل: تست کمپرس/بررسی نشتی، چک فیلر، و جلوگیری از داغکاری موتور با رسیدگی به سیستم خنککاری.
چالش ۳: انتخاب روغن بر اساس توصیههای بازاری
گاهی به راننده گفته میشود «برای گازسوز حتماً فلان روغن خیلی غلیظه بریز» یا برعکس «چون گازه، روغن سبک بریز». هر دو نسخه میتواند غلط باشد.
- راهحل: معیار را دفترچه خودرو + شرایط اقلیمی و کاری قرار دهید و اصالت کالا را جدی بگیرید.
اگر در اقلیم گرم و پرفشار مثل جنوب کشور کار میکنید، دسترسی مطمئن به روغن مناسب اهمیت بیشتری دارد.
توصیه عملی این بخش: قبل از تغییر گرید روغن، یک بار علت حرارتی را بررسی کنید: فن، رادیاتور، ترموستات، و کیفیت ضدیخ/آب. موتور داغ، هر روغنی را زودتر خسته میکند.
سؤالات متداول
آیا چون LPG تمیزتر میسوزد، میتوان دیرتر روغن را عوض کرد؟
تمیزتر بودن اگزوز لزوماً یعنی روغن دیرتر فرسوده میشود نیست. در LPG معمولاً رقیقشدن روغن با سوخت کمتر است، اما فشار حرارتی و اکسیداسیون میتواند بیشتر شود؛ مخصوصاً در ترافیک و گرما. بازه تعویض را باید با توجه به درصد کارکرد روی گاز، شرایط رانندگی و سلامت خنککاری تنظیم کنید.
برای خودروهای LPG روغن غلیظتر بهتر است یا سبکتر؟
هیچ نسخه یکسانی وجود ندارد. روغن باید طبق توصیه سازنده موتور انتخاب شود. در خودروهای LPG، پایداری در دمای بالا مهمتر میشود؛ گاهی این یعنی انتخاب گریدی که در دمای کار فیلم قویتری بسازد، اما فقط وقتی که موتور و دفترچه اجازه دهد. تغییر افراطی به سمت غلیظ یا سبک، میتواند مشکلساز شود.
سایش سوپاپها در گازسوزها با روغن قابل پیشگیری است؟
روغن بهتنهایی «ضمانت» نمیدهد، چون سایش سوپاپ و نشست سیت بیشتر به جنس قطعات، تنظیمات موتور و دمای کاری مربوط است. اما روغن مناسب میتواند با کنترل دما و رسوب در بالاسر و حفظ پایداری در شرایط حرارتی، شدت ریسک را کمتر کند. در کنار روغن، بررسی دورهای فیلر و سلامت خنککاری ضروری است.
اگر خودرو دوگانهسوز است و نیمی بنزین نیمی گاز میرود، چه کنیم؟
در حالت ترکیبی، باید «بدترین سناریوی کاری» را معیار قرار دهید. اگر عمده مسیرها شهری و در ترافیک است و بخش زیادی هم روی گاز میروید، مثل خودروی غالباً گازسوز برنامهریزی کنید. اگر بیشتر مسیر جادهای و پایدار است، میتوانید به بازههای نزدیکتر به توصیه سازنده فکر کنید. در هر حالت، کیفیت و اصالت روغن مهمتر از تغییرات افراطی گرید است.
نشانههای اینکه روغن در خودروی LPG زود خسته شده چیست؟
تیرهشدن روغن همیشه معیار دقیقی نیست. نشانههای کاربردیتر شامل افزایش صدای موتور در گرمکار، سفت شدن عملکرد تایپتها، بالا رفتن مصرف روغن، و احساس افت روانی موتور در دور بالا است. اگر این علائم با بالا رفتن دمای کار یا کارکرد طولانی روی گاز همراه است، بازه سرویس را کوتاهتر کنید و وضعیت خنککاری و فیلر را هم بررسی کنید.
جمعبندی اجرایی برای انتخاب روغن مناسب خودروهای LPG و گازسوز
در خودروهای LPG، «تمیزی ظاهری احتراق» نباید شما را از دو ریسک اصلی غافل کند: دمای بالاتر در نواحی داغ موتور و حساسیت بیشتر سوپاپها و سیت. برای انتخاب روغن مناسب خودروهای LPG، تمرکز را روی پایداری در دمای بالا، مقاومت در برابر اکسیداسیون و کنترل رسوب بگذارید و گرید را فقط در چارچوب توصیه سازنده تغییر دهید. بازه تعویض را هم بر اساس درصد کارکرد روی گاز، ترافیک/بار، و سلامت خنککاری تنظیم کنید؛ نه صرفاً یک عدد کیلومتر ثابت. اگر سرویسکار هستید، کنار تعویض روغن، یک برنامه منظم برای بررسی فیلر و علائم نشست سیت داشته باشید.
بدون نظر