در ماههای اخیر، تشدید قوانین زیستمحیطی در زنجیره سوخت و خودرو و همچنین الزامات ایمنی و محیطزیست در صنایع، دوباره نگاهها را به «اثر واقعی روانکار» روی آلایندگی، سلامت کاتالیست و فیلتر دوده، و ریسکهای پسماند روغن مصرفشده برگردانده است. این موج، فقط یک بحث نظری نیست. نتیجهاش در بازار دیده میشود: کاهش تولید بعضی گریدها، سختتر شدن تأمین برخی کلاسهای قدیمی، و حساستر شدن ممیزیها در ناوگانها و واحدهای نگهداری. پیام اصلی روشن است؛ روغنهایی که با فناوری دیروز ساخته شدهاند، در قواعد امروز دوام نمیآورند.
چرا قوانین زیستمحیطی مستقیم روی «کلاس روغن» اثر میگذارد؟
در نگاه اول، آلایندگی به موتور و اگزوز ربط دارد؛ اما روغن هم در سه نقطه تعیینکننده وارد بازی میشود:
- سازگاری با سیستمهای پسپالایش (کاتالیست سهراهه، DPF، SCR): بعضی افزودنیها و میزان خاکستر سولفاته میتواند عمر این قطعات را کوتاه کند.
- کنترل مصرف روغن و تبخیر: روغنی که تبخیر بالاتری دارد یا در دمای بالا ناپایدار است، عملاً به افزایش ذرات و آلایندهها کمک میکند.
- مدیریت پسماند و ایمنی: روغنهای قدیمیتر یا روغنهای صنعتی با ترکیبات کماستاندارد، ریسک بالاتری در چرخه دفع، نشتی و تماس انسانی دارند.
به همین دلیل است که استانداردها (API/ACEA در خودرو و ISO/AGMA در صنعت) سالبهسال سختگیرتر میشوند. این سختگیری معمولاً به معنی حرکت به سمت روغنهای کمخاکستر، پایدارتر در دمای بالا، و سازگارتر با فناوری موتورهای جدید است.
اولین گروه در صف حذف: روغنهای موتور «پیشاساختهای جدید» با سطح کارایی پایین
کلاسهایی که سالها در بازار بودهاند اما با نیازهای امروز همخوانی ندارند، بیشترین ریسک حذف تدریجی را دارند؛ بهخصوص آنهایی که:
- سطح کنترل رسوب و لجن ضعیفتری دارند و در موتورهای کمحجم توربو (Downsizing) سریعتر مشکل ایجاد میکنند.
- پایداری اکسیداسیون و برش (Shear Stability) پایینتری دارند و در ترافیک شهری و دمای بالا افت ویسکوزیته نشان میدهند.
- برای حفاظت از سیستمهای پسپالایش طراحی نشدهاند.
در عمل، این یعنی روغنهایی که بر پایه استانداردهای خیلی قدیمیتر فرموله شدهاند، به مرور سهمشان را از دست میدهند؛ نه لزوماً یکباره و با ممنوعیت رسمی، بلکه با کاهش تولید، سختتر شدن واردات مواد اولیه، و تغییر توصیه خودروسازان و ناوگانها.
اگر در اتوسرویس یا ناوگان با خودروهای جدیدتر سروکار دارید، استناد به کلاسهای بهروزِ استانداردها اهمیت دوچندان دارد. برای نمونه، دنبالکردن تغییرات در «استانداردهای API و ACEA» میتواند مشخص کند کدام سطح کارایی به سمت توقف تولید میرود و کدام سطح جایگزین میشود.
روغنهای دیزلی خاکستر بالا در برابر DPF: ریسک پنهان، هزینه آشکار
بخش بزرگی از فشار زیستمحیطی در حوزه دیزل اتفاق میافتد؛ چون محدودیتهای ذرات معلق و NOx سختتر شده است. موتورهای دیزل جدیدتر (بهویژه نزدیک به استانداردهای یورو ۵ و یورو ۶) معمولاً به DPF و سامانههای کنترلی حساس مجهزند. در این نقطه، روغنهای با خاکستر سولفاته بالا (High SAPS) میتوانند باعث:
- پر شدن سریعتر DPF و افزایش دفعات Regeneration
- افزایش افت فشار در مسیر اگزوز و بالا رفتن مصرف سوخت
- کوتاه شدن عمر کاتالیستها و افزایش هزینه تعمیرات
این موضوع در ایران، بهخاطر کیفیت متغیر سوخت و الگوی کارکرد ناوگان (مسیرهای کوتاه، ترافیک، بار سنگین) میتواند تشدید شود. بنابراین آن دسته از روغنهای دیزلی که برای موتورهای قدیمی طراحی شدهاند و با DPF سازگاری ندارند، بیش از گذشته زیر ذرهبین میروند.
در چنین شرایطی، انتخاب روغن دیزل باید دقیقاً با کلاس کارکرد موتور و تجهیزات پسپالایش هماهنگ شود. اگر ناوگان یا تعمیرگاه شما با دیزلهای جدید سروکار دارد، مراجعه به راهنماهای تخصصی روغن موتور و بررسی گزینههای سازگار با سامانههای نوین، از خطاهای پرهزینه جلوگیری میکند.
گریدهای ویسکوزیته خیلی غلیظ و راندمان انرژی: چرا فشار به سمت روغنهای رقیقتر است؟
یکی از مسیرهای کاهش آلایندگی، کاهش مصرف سوخت است. روغنهای با ویسکوزیته پایینتر (در چارچوب توصیه سازنده) اصطکاک هیدرودینامیک را کم میکنند و به بهبود راندمان کمک میکنند. به همین دلیل، در بسیاری از پلتفرمهای جدید، گرایش به سمت گریدهای سبکتر (مثلاً 0W-20 یا 5W-30) دیده میشود.
پس چه چیزی در معرض حذف قرار میگیرد؟ بهصورت کلی، مصرف بیمنطق گریدهای خیلی غلیظ برای موتورهایی که برای آن طراحی نشدهاند، رو به عقب است. این به معنای «حذف کامل» 20W-50 یا 15W-40 از بازار نیست؛ بلکه به این معناست که سهم این گریدها در خودروهای جدید کاهش مییابد و بیشتر محدود به موتورهای قدیمی یا شرایط کاری خاص میشود.
نکته مهم برای بازار ایران: چون بخشی از ناوگان سواری کشور قدیمی است، گریدهای غلیظتر هنوز کاربرد دارند؛ اما از نگاه مقررات و توصیههای سازندگان، مسیر کلی به سمت روغنهای کممصرفتر و کمانتشارتر است. در اتوسرویسها، این تغییر یعنی باید «نسخهنویسی روغن» دقیقتر شود و صرفاً با تکیه بر تجربه قدیمی تصمیمگیری نشود.
روغنهای صنعتی با ریسک زیستمحیطی بالاتر: از نشت تا الزامات ایمنی
در صنعت، فشار زیستمحیطی فقط به دود و اگزوز مربوط نیست. نشت روغن هیدرولیک، روغن دنده، روغن کمپرسور یا روغنهای فرآیندی میتواند به آلودگی خاک و آب و ریسکهای ایمنی منجر شود. به همین دلیل، در برخی صنایع و پروژهها، این موارد بیشتر دیده میشود:
- سختگیری روی کنترل نشتی و جمعآوری پسماند
- الزامات بهداشتی در صنایع غذایی و دارویی (روانکارهای مجاز)
- تمایل به روغنهای پایدارتر در برابر اکسیداسیون برای کاهش دفعات تعویض و حجم پسماند
نتیجه عملی برای بازار این است که روغنهای صنعتی با فرمولاسیون قدیمی یا کیفیت ناپایدار، در قراردادهای حرفهایتر کمتر پذیرفته میشوند. اینجا «حذف» ممکن است شکل دیگری داشته باشد: حذف از وندورلیست، حذف از پروژههای EPC، یا حذف از خطوطی که ممیزی HSE جدی دارند.
برای تصمیمگیری دقیقتر در انتخاب و جایگزینی، استفاده از منابع تخصصی «روغن صنعتی» و همزمان گرفتن مشاوره فنی بر اساس شرایط کاری (دما، بار، رطوبت، کلاس ISO VG و …) مسیر کمریسکتری است.
جدول مقایسه: کدام کلاسها بیشتر در معرض کناررفتن هستند؟
جدول زیر یک جمعبندی عملیاتی از «مسیر بازار» است، نه حکم قطعی. هدف این است که تعمیرگاه، ناوگان و صنعت بتوانند ریسک را زودتر ببینند.
| کلاس/رویکرد روغن | چرا تحت فشار است؟ | نشانههای حذف تدریجی در بازار | جایگزین منطقی (بر اساس کاربرد) |
|---|---|---|---|
| روغنهای موتور با سطح کارایی قدیمی | کنترل رسوب و اکسیداسیون ضعیفتر، سازگاری کمتر با فناوری موتور جدید | کاهش تنوع برند، سختی تأمین، تغییر توصیه تعمیرگاههای حرفهای | سطوح جدیدتر API/ACEA مطابق دفترچه سازنده |
| روغن دیزل High SAPS برای موتورهای مجهز به DPF | افزایش ریسک گرفتگی DPF و آسیب به کاتالیست | افزایش شکایت از Regeneration، هزینههای اگزوز، حساسیت ناوگانها | روغنهای سازگار با DPF (Low/Mid SAPS) مطابق نیاز موتور |
| استفاده عمومی از گریدهای بسیار غلیظ در خودروهای جدید | کاهش راندمان، افزایش مصرف سوخت، ناسازگاری با تلرانسهای جدید | کاهش توصیه خودروساز/نمایندگی، تغییر الگوی مصرف بازار | گریدهای پیشنهادی سازنده با پایداری برشی مناسب |
| روغنهای صنعتی با کیفیت ناپایدار و تعویضهای پرتکرار | حجم پسماند بالا، ریسک نشتی/آلودگی، هزینه توقف | حذف از وندورلیست، سختگیری HSE، افزایش تست و آنالیز | روغنهای پایدارتر + برنامه پایش و آنالیز روغن |
اثر این حذف تدریجی بر بازار ایران: قیمت، تقلب، و تصمیمهای سخت در اتوسرویس و صنعت
وقتی یک کلاس از روغنها به حاشیه میرود، بازار معمولاً سه واکنش نشان میدهد:
- افزایش قیمت و نوسان تأمین: چون تولید کم میشود یا مواد اولیه به سمت محصولات جدیدتر میرود.
- ریسک کالای نامعتبر: هر جا تقاضا هست و عرضه سخت میشود، احتمال ورود محصول بیکیفیت یا برچسبگذاری اشتباه بالا میرود.
- سردرگمی نسخهنویسی: اتوسرویسها بین «عادت بازار» و «توصیه فنی» گیر میکنند، مخصوصاً برای خودروهای میانسال و ناوگانهای مختلط.
در تجربه میدانی برخی مسئولان نت، یک خطای پرتکرار این بوده است: «برای حل صدای موتور یا مصرف روغن، گرید را غلیظتر میکنیم؛ اما بعد از چند ماه، مشکل دمایی و رسوب شدیدتر برمیگردد.» این دقیقاً جایی است که قوانین زیستمحیطی بهطور غیرمستقیم اثر میگذارند: مسیر درست، درمان ریشهای و انتخاب روغن مطابق طراحی است، نه سنگینکردن نسخه.
اگر در شهرهای پرترافیک با الگوی استارت/استاپ زیاد کار میکنید، هماهنگی گرید و سطح کارایی اهمیت بیشتری دارد. برای نمونه، در بازار روغن موتور در شهر تهران معمولاً بیشترین اختلاف نظرها روی انتخاب گرید و سطح کارایی برای ترافیک و دمای کاری دیده میشود.
جمعبندی و توصیه عملی برای مصرفکننده و مدیران خرید
شدت گرفتن قوانین زیستمحیطی، به معنی حذف ناگهانی همه روغنهای قدیمی نیست؛ اما به معنی «تغییر جهت قطعی بازار» است. روغنهای موتور با سطح کارایی قدیمی، روغنهای دیزلی خاکستر بالا برای موتورهای مجهز به DPF، و استفاده عمومی از گریدهای خیلی غلیظ در خودروهای جدید، بیشترین ریسک کنار رفتن تدریجی را دارند. در صنعت هم روغنهایی که پایداری پایین دارند و حجم پسماند را بالا میبرند، در ممیزیهای HSE و قراردادهای حرفهایتر سختتر پذیرفته میشوند.
توصیه عملی: در خرید بعدی، فقط به گرید SAE اکتفا نکنید. برچسب استاندارد (API/ACEA/سازگاری با DPF یا الزامات صنعتی) را بررسی کنید، و اگر ناوگان یا خط تولید شما حساس است، قبل از جایگزینی گسترده یک روغن، یک دوره پایش کوتاهمدت و کنترل مصرف/رسوب انجام دهید.
سؤالات متداول
آیا روغنهای قدیمی «غیرقانونی» میشوند یا فقط کمتر پیدا میشوند؟
در بسیاری از موارد، روند به شکل «حذف تدریجی بازار» رخ میدهد نه ممنوعیت یکباره. یعنی تولیدکنندهها به سمت استانداردهای جدید میروند، تنوع کالا کم میشود و مصرف حرفهایها کاهش پیدا میکند. ممکن است همچنان برای برخی کاربردهای خاص یا موتورهای قدیمی موجود باشند، اما ریسک تأمین و اصالت بالاتر میرود.
برای دیزلهای مجهز به DPF دقیقاً چه نوع روغنی لازم است؟
اصل کلیدی، کنترل خاکستر سولفاته و سازگاری با پسپالایش است. روغنهای High SAPS برای بسیاری از سیستمهای DPF مناسب نیستند و میتوانند گرفتگی را تسریع کنند. باید به توصیه سازنده موتور و سطح کیفی اعلامشده (و در صورت اشاره، Low/Mid SAPS) توجه کنید. انتخاب اشتباه معمولاً با هزینه تعمیرات اگزوز و افزایش مصرف سوخت خودش را نشان میدهد.
آیا گریدهای غلیظ مثل 20W-50 یا 15W-40 از بازار ایران حذف میشوند؟
احتمال حذف کامل در کوتاهمدت پایین است، چون بخشی از ناوگان ایران قدیمی است و این گریدها هنوز کاربرد دارند. اما سهم آنها در خودروهای جدید کاهش پیدا میکند و فشار استانداردها به سمت روغنهای سبکتر و کممصرفتر است. نکته مهم این است که برای موتورهای جدید، استفاده از گرید غلیظتر لزوماً محافظت بهتر نیست و میتواند راندمان را پایین بیاورد.
در صنعت، کدام روغنها بیشتر تحت فشار زیستمحیطی قرار میگیرند؟
روغنهایی که تعویضهای پرتکرار دارند (پسماند زیاد)، پایداری اکسیداسیون ضعیفتری نشان میدهند یا در نشتی و آلودگی محیطی پرریسکاند، بیشتر زیر ذرهبین میروند. در پروژههای حرفهای، این فشار به شکل الزام به پایش، آنالیز و انتخاب محصولات پایدارتر دیده میشود. همچنین در صنایع حساس، الزامات بهداشتی میتواند بازی را کاملاً تغییر دهد.
از کجا بفهمیم یک روغن «نسل جدید» است و با قوانین جدید همخوانی دارد؟
شاخص اصلی، استاندارد و سطح کارایی درجشده روی بستهبندی و برگه مشخصات فنی است؛ نه صرفاً ادعاهای تبلیغاتی. به کدهای API/ACEA یا الزامات سازنده، و همچنین کاربردهای اعلامشده (مثلاً سازگاری با پسپالایش) دقت کنید. اگر بین چند گزینه تردید دارید، بهترین کار این است که نسخه را بر اساس موتور/کارکرد واقعی و نه صرفاً عادت بازار تنظیم کنید.
بدون نظر