اگر یک پمپ یا فن را در سایت چند بار همراستا کردهاید، کوپلینگ را عوض کردهاید، یاتاقان را دوباره تعویض کردهاید و باز هم لرزش برگشته، احتمال زیادی وجود دارد که «مسئله واقعی» اصلا داخل تجهیز نباشد؛ زیرِ تجهیز است. فونداسیون ضعیف، شل بودن انکربولتها، گروت ترکخورده یا پدیده Soft Foot (ناهمترازی پایهها با شاسی) میتواند مثل یک «تقویتکننده لرزش» عمل کند و خرابی را به یاتاقان، آببندی و حتی بدنه منتقل کند. این مقاله پرسشی–علتیاب، مسیر تشخیص میدانی، نشانههای عملی و اقدامهای اصلاحی قابل اجرا را قدمبهقدم روشن میکند.
Soft Foot دقیقا چیست و چرا در خرابیهای تکراری نقش مستقیم دارد؟
Soft Foot یعنی یکی (یا چندتا) از پایههای ماشین، وقتی دستگاه روی شاسی/فونداسیون پیچ میشود، تماس یکنواخت و همسطح با سطح زیرین ندارد. نتیجه این است که با سفت کردن پیچها، بدنه دستگاه «پیچش» میگیرد و به زور روی سطح مینشیند. همین پیچش، همراستایی شفتها را تغییر میدهد، بارهای اضافی به یاتاقانها وارد میکند و الگوی لرزش را غیرقابل پیشبینی میکند.
Soft Foot معمولا در چهار شکل دیده میشود:
- پایه کج یا ماشین تابدار (Angular): پایهها در یک صفحه نیستند.
- پایه لق یا فاصلهدار (Parallel): زیر یکی از پایهها گپ وجود دارد.
- Soft Foot القایی (Induced): با سفت کردن یک پیچ، پایه دیگر از سطح جدا میشود (بهخاطر تاب شاسی یا ناهمواری سطح).
- Soft Foot ناشی از آلودگی: رنگ ضخیم، پلیسه، براده، زنگزدگی یا گروت خردشده زیر پایه.
چرا این موضوع مستقیم به شکست یاتاقان و ترکخوردگی ربط دارد؟ چون شما عملا یک «پیشبار مکانیکی ناخواسته» به بدنه و یاتاقان تحمیل میکنید. یاتاقان به جای اینکه فقط بار فرآیندی (هیدرولیکی/آیرودینامیکی) و وزن روتور را ببیند، بار ناشی از پیچش بدنه و misalignment را هم میگیرد. این ترکیب، هم دمای یاتاقان را بالا میبرد، هم خستگی فلز را تشدید میکند و هم ترکهای ریز در پایهها/هوزینگ را جلو میاندازد.
از کجا بفهمیم ریشه لرزش «فونداسیون» است یا «روتور/یاتاقان»؟
سوال کلیدی این است: آیا لرزش با تغییر شرایط بستن پیچها، تغییر بار، یا با زمان (گرم شدن) شکل عوض میکند؟ خرابیهای ناشی از فونداسیون و Soft Foot معمولا «رفتار ناپایدار» دارند؛ یعنی امروز بعد از همراستایی خوب است و فردا دوباره بد میشود.
نشانههای میدانی که بیشتر به فونداسیون/Soft Foot اشاره میکنند:
- همراستایی (Alignment) بعد از چند ساعت کار یا بعد از سفتکاری مجدد پیچها تغییر میکند.
- ترک در گروت، پوسته شدن گروت اطراف پایهها، یا خالی شدن زیر صفحهپایه (Baseplate).
- شل شدن تکراری انکربولتها، حتی با گشتاوردهی صحیح.
- لرزش بالا در جهت عمودی (Vertical) روی پایهها/شاسی، یا اختلاف زیاد بین نقاط مختلف شاسی.
- صدای کوبش یا «تق تق» در لحظه استارت/استاپ (نشانه حرکت ریز روی نشستگاه).
- شکستهای مکرر یاتاقان با الگوی غیرکلاسیک (نه فقط سایش عادی)، یا ترک در هوزینگ/پایه.
در مقابل، اگر ریشه فقط در روتور/یاتاقان باشد، معمولا الگوی لرزش پایدارتر است و با تغییر بستن پیچها اینقدر بالا و پایین نمیشود. البته همپوشانی وجود دارد؛ فونداسیون بد میتواند باعث خرابی یاتاقان شود و بعد شما با تعویض یاتاقان فقط «معلول» را درمان میکنید.
در بازدید اولیه چه سوالهایی بپرسیم تا مسیر عیبیابی کوتاه شود؟
قبل از ابزار و اندازهگیری، چند سوال ساده میتواند نصف راه را برود. چون Soft Foot و ایراد فونداسیون معمولا در تاریخچه تجهیز خودش را لو میدهد.
سوالهای کلیدی از اپراتور/نگهداری
- اولین بار لرزش از چه زمانی شروع شد؟ بعد از چه کاری (تعویض یاتاقان، همراستایی، جابهجایی، گروتریزی، جوشکاری روی شاسی)؟
- آیا بعد از گرم شدن دستگاه، لرزش بیشتر میشود یا کمتر؟
- آیا هر بار بعد از باز و بست، «موقتا» بهتر میشود؟
- آیا پیچها را بارها سفت کردهاید و باز شل شده؟
- آیا نشتی آببندی/سیل همراه لرزش تکرار میشود؟
چرا این سوالها مهماند؟
اگر پاسخها به «تغییرپذیری» و «وابستگی به سفتکاری و دما» اشاره کند، احتمال Soft Foot و مشکلات نشست/گروت/انکر بالا میرود. در این مرحله، تصمیم درست این است که قبل از تعویض قطعه، سراغ بازرسی فونداسیون بروید؛ چون هزینه و توقف ناشی از تعویضهای تکراری معمولا بیشتر از یک اصلاح اصولی پایه است.
چطور Soft Foot را در سایت تست کنیم؟ (روشهای ساده تا دقیق)
هدف تست این است که بفهمیم با «باز و بسته کردن کنترلشده» پیچهای پایه، آیا پایهها رفتار فنری/لق نشان میدهند یا نه. سه سطح تست رایج وجود دارد:
- تست فیلر گیج (سریع و میدانی): دستگاه خاموش و ایمن. پیچهای پایه را شل کنید و با فیلر، زیر هر پایه را از چهار طرف چک کنید. اگر فیلر بهراحتی وارد شود، گپ دارید. این روش برای تشخیص واضح خوب است اما برای تصمیم مهندسی کافی نیست.
- تست با ساعت اندازهگیری (Dial Indicator): ساعت را طوری ببندید که جابهجایی عمودی پایه/هوزینگ را هنگام سفت کردن پیچ بخواند. پیچ یک پایه را بهآرامی سفت کنید و تغییرات را ثبت کنید. جابهجایی قابل توجه، یعنی شما دارید بدنه را میپیچانید.
- تست ترکیبی با شیمگذاری هدفمند: بعد از شناسایی پایه مشکلدار، با شیمهای تمیز و یکپارچه (نه تکهتکه) گپ را پر کنید و دوباره تست را تکرار کنید تا حرکت به حداقل برسد.
نکته میدانی مهم: اگر سطح زیر پایه رنگ ضخیم دارد، قبل از نتیجهگیری، محل تماس را تمیز و هموار کنید. خیلی از Soft Footها «واقعی» نیستند؛ حاصل رنگ، پلیسه و آلودگیاند.
فونداسیون، گروت و انکربولتها را چگونه بازرسی کنیم تا ترک و لرزش تکرار نشود؟
وقتی Soft Foot تایید شد (یا حتی مشکوک بود)، باید یک لایه پایینتر بروید: آیا مشکل از صفحهپایه، گروت یا فونداسیون است؟ اینجا صرفا نگاه کردن کافی نیست؛ باید «نشانهها» را هدفمند ببینید.
چکلیست بازرسی میدانی (قابل اجرا در سایت)
- گروت: ترکهای مویی اطراف پایهها، جداشدگی گروت از صفحهپایه، خردشدگی گوشهها، یا صدای توخالی هنگام ضربه آرام (نشانه حفره زیرین).
- انکربولت: رزوه آسیبدیده، طول گیرایی ناکافی، خوردگی، نشستن واشرها داخل گروت، یا سفت شدن با حس «فنری» (نشانه نشست/حرکت).
- صفحهپایه (Baseplate): تابدار بودن، زنگزدگی زیر پایهها، جوشهای ضعیف یا ترکدار، یا تغییر شکل اطراف محل پیچها.
- فونداسیون: ترکهای سازهای، نشست موضعی، روغنی شدن سطح بتن (کاهش چسبندگی)، یا آسیب ناشی از ضربه و لرزشهای طولانی.
یک خطای رایج در صنعت ایران این است که برای «خلاص شدن سریع»، زیر پایهها شیمهای زیاد و تکهتکه میگذارند یا از ورقهای نامناسب استفاده میکنند. این کار در کوتاهمدت دستگاه را ساکت میکند، اما در بلندمدت شیمها له میشوند، میلغزند یا اکسید میشوند و Soft Foot برمیگردد.
در تجهیزاتی که روانکاری یاتاقان اهمیت حیاتی دارد (مثل الکتروموتورهای بزرگ، گیربکسها و پمپهای حساس)، وقتی فونداسیون مشکل دارد، حتی بهترین انتخاب روانکار هم نمیتواند جلوی خرابی ناشی از بارگذاری مکانیکی غلط را بگیرد. با این حال، پایش دورهای میتواند به شما نشان دهد که آیا خرابی در حال تکرار است یا نه؛ برای برنامهریزی تامین و انتخاب روانکار در این دسته تجهیزات، استفاده از راهنماهای روغن صنعتی میتواند کنار تحلیل مکانیکی، تصمیم را کاملتر کند.
Soft Foot و فونداسیون بد چه الگوهایی در لرزش و خرابی یاتاقان ایجاد میکنند؟
در عیبیابی ارتعاش، بسیاری دنبال یک «امضای قطعی» هستند؛ اما Soft Foot معمولا بهجای یک امضا، یک «تحریفکننده امضاها» است. یعنی میتواند نشانههای نامیزانی، ناهمراستایی و لقی مکانیکی را با هم قاطی کند.
| مشاهده/نشانه | اگر ریشه Soft Foot/فونداسیون باشد | اگر ریشه بیشتر روتور/یاتاقان باشد |
|---|---|---|
| تغییرپذیری لرزش بعد از سفتکاری | زیاد؛ با گشتاور پیچها تغییر محسوس میکند | کم؛ تغییرات محدود |
| همراستایی بعد از چند ساعت کار | از تنظیم خارج میشود (بهخصوص با گرم شدن) | نسبتا پایدار میماند |
| ترک/خردشدگی اطراف پایه | رایج، مخصوصا در گروت و گوشههای صفحهپایه | الزاما دیده نمیشود |
| الگوی خرابی یاتاقان | ترکیبی و تکرارشونده؛ گاهی همراه با گرمشدن غیرعادی | بیشتر منطبق با سایش/آلودگی/کمبود روانکاری |
از نظر شکست یاتاقان، Soft Foot میتواند باعث افزایش بار شعاعی/محوری ناخواسته شود و فیلم روغن را در شرایطی که سرعت و ویسکوزیته ثابت است، ناپایدار کند. اگر همزمان آلودگی یا مشکل روانکاری هم وجود داشته باشد، زمان خرابی بهشدت کوتاه میشود. در ناوگانها هم همین منطق برقرار است: لرزش و ناهمراستایی اگر تکراری باشد، حتی با روغن مناسب هم استهلاک بالا میرود؛ برای تامین هدفمند روانکار و کاهش ریسک، بررسی منابع تخصصی روغن موتور در کنار پایش وضعیت، به تصمیم اقتصادیتر کمک میکند.
راهحلهای اصلاحی قابل اجرا: از اقدام فوری تا اصلاح ریشهای
راهحل درست، به شدت Soft Foot و وضعیت فونداسیون بستگی دارد. اما میشود یک مسیر اجرایی مرحلهای تعریف کرد تا تیم نت در سایت سردرگم نشود.
اقدامهای فوری (Quick Fix)؛ وقتی باید تجهیز را سریع به سرویس برگردانید
- تمیزکاری کامل زیر پایهها (حذف رنگ ضخیم، براده، زنگزدگی و پلیسه) و تکرار تست Soft Foot.
- شیمگذاری اصولی: استفاده از شیمهای سالم، تمیز، با سطح کامل و حداقل تعداد لایه؛ پرهیز از تکههای کوچک.
- گشتاوردهی مرحلهای و متقاطع پیچها و ثبت مقدار گشتاور برای پیگیری.
اصلاح نیمهریشهای؛ وقتی مشکل برمیگردد
- بررسی تاب صفحهپایه و در صورت نیاز ماشینکاری سطح نشیمن پایهها.
- بازبینی انکربولتها، تعویض موارد خورده/کشیده، اصلاح گیرایی و استفاده از واشر مناسب برای توزیع تنش.
- ترمیم موضعی گروت در نواحی خردشده و حذف نقاط توخالی (طبق روش اجرایی سازنده گروت).
اصلاح ریشهای؛ وقتی لرزش و شکست یاتاقان تکراری شده است
- گروتریزی مجدد (Regrouting) با آمادهسازی صحیح سطح، تراز دقیق صفحهپایه و کنترل کیفیت حین اجرا.
- بازطراحی/تقویت فونداسیون در صورت نشست یا ضعف سازهای (بهکمک تیم عمران/سازه).
- تعریف برنامه پایش وضعیت: ثبت روند لرزش، دما و نتایج همراستایی بعد از هر مداخله.
چالش رایج در سایت: «وقت نداریم، فقط راه بیفتد». راهحل عملی: Quick Fix انجام شود، اما همزمان یک دستورکار اصلاح ریشهای با زمانبندی توقف کوتاه (Shutdown) تهیه و تصویب شود؛ چون هزینه خرابی یاتاقان و توقف ناخواسته معمولا چند برابر است.
اگر تجهیز شما در شهرهای صنعتی پرتردد کار میکند و تامین قطعات و روانکار باید بدون وقفه باشد، بهتر است تامین را همزمان با برنامه اصلاح مکانیکی هماهنگ کنید. برای مثال، در پروژههای صنعتی در تهران، پوشش شهری روغن صنعتی در شهر تهران میتواند کمک کند روانکار مطابق برنامه نت و بدون خریدهای پراکنده تامین شود.
جمعبندی: چرا بازرسی فونداسیون و Soft Foot باید جزو روتین نت باشد؟
Soft Foot و مشکلات فونداسیون، از آن دسته ایرادهایی هستند که «کم دیده میشوند اما پرهزینهاند». چون بهجای یک خرابی واضح، زنجیرهای از علائم میسازند: از لرزشهای ناپایدار و خروج مکرر از همراستایی تا شکست یاتاقان و ترکخوردگی پایهها. مسیر درست عیبیابی این است که قبل از تعویض قطعات، تست Soft Foot را انجام دهید، وضعیت گروت و انکربولت را با چکلیست بررسی کنید و اقدام اصلاحی را متناسب با شدت مشکل انتخاب کنید. وقتی پایه درست بنشیند، همراستایی پایدار میشود و بسیاری از «خرابیهای تکراری» عملا از ریشه حذف میشوند.
موتورازین در کنار نگاه مکانیکیِ ریشهیاب، به شما کمک میکند انتخاب و تامین روانکار هم دادهمحور و اقتصادی باشد؛ از پیشنهاد گرید و استاندارد تا تامین پایدار برای کارگاهها و صنایع. اگر هدف شما کاهش توقف خط و افزایش عمر تجهیز است، موتورازین میتواند مرجع دانش و تامینکننده قابل اتکا در برنامه نت شما باشد. ترکیب اصلاح فونداسیون با روانکاری درست، همان نقطهای است که هزینهها را واقعا پایین میآورد.
پرسشهای متداول
آیا Soft Foot همان ناهمراستایی شفت است؟
نه. Soft Foot یک مشکل در «نشیمن و پایههای ماشین» است که باعث میشود بدنه دستگاه با سفت شدن پیچها پیچش بگیرد. این پیچش میتواند ناهمراستایی شفت را ایجاد یا تشدید کند، اما ریشهاش در سطح زیر پایه، تاب صفحهپایه یا کیفیت گروت است. بنابراین اگر فقط alignment انجام دهید، ممکن است مشکل بعد از چند ساعت کار برگردد.
با شیمگذاری مشکل همیشه حل میشود؟
شیمگذاری اگر اصولی و پس از تمیزکاری کامل انجام شود، میتواند Soft Foot ناشی از گپ ساده را رفع کند. اما اگر تاب صفحهپایه، گروت توخالی یا نشست فونداسیون وجود داشته باشد، شیمگذاری بهتنهایی راهحل پایدار نیست و فقط علائم را موقتا کم میکند. معیار خوب این است که بعد از شیمگذاری، همراستایی در چند نوبت راهاندازی ثابت بماند.
علت ترک خوردن گروت دور پایهها چیست؟
ترک گروت میتواند از ارتعاش طولانی، توخالی بودن زیر صفحهپایه، اجرای نامناسب گروتریزی، یا انتقال تنش ناشی از Soft Foot و تاب صفحهپایه ایجاد شود. وقتی گروت ترک میخورد، سختی مجموعه پایین میآید و حرکتهای ریز (Micro-movement) بیشتر میشود؛ نتیجه آن افزایش لرزش و شل شدن تکراری پیچهاست. بازرسی ضربهای و بازدید چشمی میتواند نشانهها را آشکار کند.
اگر لرزش بالاست، از کجا شروع کنیم: یاتاقان یا فونداسیون؟
اگر تاریخچه نشان میدهد یاتاقان چند بار عوض شده و لرزش برگشته، بهتر است از تست Soft Foot و بررسی گروت/انکر شروع کنید. چون تعویض یاتاقان بدون رفع بارگذاری غلط، چرخه خرابی را تکرار میکند. در عین حال، اگر نشانههای واضح کمبود روانکاری یا آلودگی دارید (داغی غیرعادی، تغییر رنگ گریس/روغن، ذرات)، آن مسیر هم باید موازی بررسی شود.
چه زمانی اصلاح ریشهای مثل گروتریزی مجدد ضروری است؟
وقتی ترک و خردشدگی گروت گسترده است، زیر صفحهپایه توخالی شده، انکربولتها مرتب شل میشوند یا همراستایی بعد از هر بار راهاندازی تغییر میکند، اصلاح ریشهای مطرح میشود. در این حالت، Quick Fix فقط زمان میخرد. گروتریزی مجدد با آمادهسازی درست، تراز دقیق و کنترل کیفیت میتواند سختی مجموعه را برگرداند و لرزشهای تکراری را قطع کند.
منابع
ISO 20816-1:2016 Mechanical vibration — Measurement and evaluation of machine vibration — Part 1: General guidelines
Hydraulic Institute Standards (Pump vibration guidance and installation-related considerations)
SKF – Soft foot: causes, detection and correction
بدون نظر