مقایسه روغن دیفرانسیل GL-5 و GL-4؛ کدام برای گیربکس دستی مناسب نیست؟

صورت مسئله: GL-4 و GL-5 دقیقاً چه چیزی را توصیف می کنند؟

در بازار ایران معمولاً وقتی می گوییم «روغن دیفرانسیل» یا «روغن گیربکس»، سریعاً سراغ کدهای GL-4 و GL-5 می رویم؛ اما این کدها نام برند یا کیفیت کلی نیستند، بلکه سطح عملکرد API برای روغن های دنده (Gear Lubricants) را نشان می دهند. تمرکز اصلی این استاندارد روی میزان و نوع محافظت در برابر سایش و فشار بالا (Extreme Pressure یا EP) است؛ یعنی همان شرایطی که در دنده های هیپوئید دیفرانسیل و بارهای ضربه ای، فیلم روغن باید دوام بیاورد.

در نگاه مهندسی، تفاوت کلیدی GL-4 و GL-5 «شدت بسته افزودنی EP» و سازگاری آن با آلیاژها و قطعات حساس داخل گیربکس دستی (به ویژه سینکرونایزرها) است. بسیاری از گیربکس های دستی خودرویی برای انتقال گشتاور در ابعادی کوچک طراحی شده اند و عملکرد نرم تعویض دنده، به اصطکاک کنترل شده روی سطح سینکرونایزر وابسته است. از طرف دیگر، دیفرانسیل های هیپوئید برای تحمل فشارهای بسیار بالا، به افزودنی های EP قوی تر نیاز دارند.

پس پرسش اصلی این مقاله این است: با وجود اینکه GL-5 «قوی تر» به نظر می رسد، چرا در بعضی گیربکس های دستی مناسب نیست؟ پاسخ کوتاه این است که در گیربکس دستی، همیشه «محافظت بیشتر» به معنای «سازگاری بهتر» نیست؛ زیرا ممکن است محافظت EP بالاتر، رفتار اصطکاکی و حتی سازگاری شیمیایی با فلزات زرد را تغییر دهد و نتیجه آن سخت جا رفتن دنده، بدکارکردی سینکرونایزر یا سایش غیرعادی باشد.

مقایسه تحلیلی GL-4 و GL-5: اختلاف فنی کجاست؟

GL-4 و GL-5 هر دو برای روغن دنده تعریف شده اند، اما برای شرایط کاری متفاوت. به طور عمومی، GL-4 برای جعبه دنده های دستی و سامانه هایی با بار متوسط تا نسبتاً سنگین طراحی می شود؛ در حالی که GL-5 برای دیفرانسیل های هیپوئید با لغزش بالا و فشار تماس زیاد توسعه یافته است. این تفاوت در «شیمی افزودنی ها» و «رفتار تریبولوژیکی» خودش را نشان می دهد.

به طور معمول، GL-5 درصد و شدت بیشتری از افزودنی های EP مبتنی بر گوگرد-فسفر دارد. این افزودنی ها در فشار و دمای بالا، واکنش داده و یک لایه محافظ روی سطح فلزی ایجاد می کنند تا از جوش سرد و کَندن سطح جلوگیری شود. اما همین واکنش پذیری، اگر با جنس قطعات گیربکس دستی همخوان نباشد یا سطح اصطکاک مورد نیاز سینکرونایزر را تغییر دهد، می تواند «عملکرد» را قربانی «محافظت» کند.

نکته مهم برای بازار ایران این است که برچسب «GL-5» روی گالن، به تنهایی تضمین نمی کند که آن روغن برای هر گیربکس دستی مناسب است. باید به توصیه سازنده خودرو و مشخصات دقیق روغن (از جمله سطح API، گرانروی SAE و گاهی تاییدیه های OEM) نگاه کرد.

کدام برای گیربکس دستی مناسب نیست؟ پاسخ دقیق: وقتی GL-5 می تواند انتخاب غلط باشد

اگر بخواهیم روشن و داده محور پاسخ دهیم: در بسیاری از گیربکس های دستی که از سینکرونایزرهای برنجی/برنزی (فلزات زرد) یا طراحی اصطکاکی حساس استفاده می کنند، GL-5 می تواند مناسب نباشد؛ مگر اینکه سازنده گیربکس صراحتاً GL-5 را مجاز کرده باشد یا روغن مورد نظر «برای کاربرد گیربکس دستی» فرموله شده باشد. دلیل اصلی، دو محور دارد: سازگاری شیمیایی و عملکرد اصطکاکی.

از نظر شیمیایی، برخی بسته های EP گوگرد-فسفر در شرایط دمایی و بارگذاری مشخص می توانند به فلزات زرد حساس باشند و خوردگی ایجاد کنند. از نظر عملکردی هم، سینکرونایزر برای هم دور کردن چرخ دنده ها به اصطکاک کنترل شده نیاز دارد. اگر روغن رفتار اصطکاکی را تغییر دهد (مثلاً لغزندگی بیش از حد یا تشکیل فیلم واکنشی متفاوت)، نتیجه می تواند به شکل «سخت جا رفتن دنده»، «تق تق در تعویض»، یا «کند شدن سینک شدن دور» دیده شود.

در تجربه میدانی اتوسرویس ها در ایران، یک سناریوی رایج این است: خودرو با گیربکس سالم برای تعویض روغن مراجعه می کند، به دلیل تصور عمومی «GL-5 بهتر است»، روغن دیفرانسیل GL-5 در گیربکس دستی ریخته می شود و بعد از مدتی، شکایت از سفت شدن تعویض دنده در صبح های سرد یا سخت جا رفتن دنده دو و سه افزایش پیدا می کند. این الزاماً به معنای خرابی قطعی نیست، اما نشانه ناسازگاری عملکردی است و باید سریع بررسی شود.

قاعده عملی: اگر دفترچه یا پلاک گیربکس GL-4 خواسته، GL-5 را «به قصد بهتر شدن» جایگزین نکنید؛ مگر تایید مشخص سازنده یا توصیه فنی معتبر.

نقش سینکرونایزر و فلزات زرد: چرا تفاوت GL ها در اینجا پررنگ می شود؟

سینکرونایزر در گیربکس دستی مثل یک «ترمز اصطکاکی کوچک» عمل می کند تا سرعت دو عضو درگیر را همسان کند و سپس دنده بدون ضربه جا برود. این قطعه در بسیاری از گیربکس ها از آلیاژهای پایه مس (برنج/برنز) یا مواد اصطکاکی ترکیبی ساخته می شود. اینجا دقیقاً جایی است که روغن دنده باید بین دو نیاز متضاد تعادل برقرار کند: از یک سو محافظت از دنده ها و یاتاقان ها، و از سوی دیگر حفظ اصطکاک کافی برای عملکرد سینکرونایزر.

افزودنی های EP قوی تر در GL-5، برای تماس های شدید و لغزش بالا در دنده های هیپوئید عالی هستند، اما در بعضی طراحی های گیربکس دستی می توانند باعث «کاهش اصطکاک موثر» روی سطح سینکرونایزر شوند. این کاهش اصطکاک می تواند به افزایش زمان هم دور شدن و در نتیجه سفتی تعویض دنده منجر شود. در مقابل، GL-4 معمولاً با شدت EP پایین تر، احتمال کمتری دارد که ویژگی اصطکاکی سینکرونایزر را از محدوده طراحی خارج کند.

از منظر نگهداری، اگر در یک مجموعه تعمیرگاهی یا ناوگان، با تکرار شکایت تعویض دنده پس از سرویس روغن مواجه می شوید، یکی از اولین نقاط بررسی باید «درست بودن سطح GL و گرانروی» باشد. این همان جایی است که تصمیم فنی بهتر از تصمیم سلیقه ای عمل می کند؛ یعنی به جای تکیه بر شهرت بازار، باید مطابق نیاز طراحی گیربکس انتخاب کرد.

در تحلیل هزینه نیز موضوع مهم است: انتخاب اشتباه ممکن است هزینه را نه در همان روز سرویس، بلکه به شکل افزایش خرابی سینکرونایزر، دوباره کاری، نارضایتی مشتری و حتی خواب خودرو نشان دهد. اگر در کنار روغن دنده، به مدیریت روانکار کل خودرو فکر می کنید، بررسی سبد تامین روغن موتور هم کمک می کند تا سرویس ها یکپارچه و استاندارد شوند.

چالش ها و راه حل ها: علائم استفاده اشتباه و مسیر اصلاح

تشخیص اینکه مشکل واقعاً از GL اشتباه است یا از فرسودگی مکانیکی، نیاز به مشاهده و تست دارد؛ اما چند علامت، برای غربالگری اولیه مفید است. توجه کنید که این علائم قطعی نیستند، ولی در عمل به تصمیم گیری سریع کمک می کنند.

چالش های رایج پس از ریختن GL-5 در گیربکس دستی نامناسب

• سفت شدن تعویض دنده در هوای سرد، به ویژه دنده 1 و 2
• کند جا رفتن دنده یا نیاز به مکث بیشتر برای سینک شدن دور
• افزایش صدای سایشی خفیف هنگام تعویض (نه لزوماً در حالت خلاص)
• تغییر حس کلاچ و دنده بدون تغییر در تنظیمات مکانیکی

راه حل های عملی و کم ریسک

1. بررسی توصیه سازنده خودرو/گیربکس: سطح GL و گرانروی SAE را دقیق تطبیق دهید.
2. اگر GL اشتباه تایید شد، تخلیه و جایگزینی با روغن صحیح (اغلب GL-4) را انجام دهید.
3. در صورت تداوم علائم، بازبینی سیستم کلاچ، لینکج دنده و وضعیت سینکرونایزرها.
4. برای ناوگان ها: ثبت داده سرویس (نوع روغن، کیلومتر، علائم) و استانداردسازی تامین.

در ایران، یک چالش عملی دیگر هم وجود دارد: دسترسی و اصالت کالا. بعضی مجموعه ها به خاطر موجودی بازار، به سمت یک گرید عمومی می روند. اینجا مدیریت تامین اهمیت پیدا می کند؛ اگر ناوگان شما در اقلیم گرم و پرترافیک کار می کند (مثلاً توقف-حرکت سنگین)، هماهنگی تامین در شهرهای بزرگ می تواند به کاهش خطا کمک کند. برای مثال، وقتی ناوگان در پایتخت سرویس می شود، داشتن مسیر تامین مطمئن روغن موتور در شهر تهران به یکپارچگی سرویس ها کمک می کند و به صورت غیرمستقیم از تصمیم های لحظه ای درباره روغن دنده هم کم می کند.

راهنمای انتخاب: چه زمانی GL-4، چه زمانی GL-5؟

اگر بخواهیم به یک راهنمای انتخاب قابل اجرا برسیم، باید کاربرد را به دو مسیر اصلی تقسیم کنیم: گیربکس دستی (Manual Transmission) و دیفرانسیل/محور (Axle/Differential). در اکثر خودروهای سواری و وانت سبک که گیربکس دستی با سینکرونایزر دارد، انتخاب پایه معمولاً GL-4 است؛ مگر اینکه سازنده صراحتاً GL-5 یا یک استاندارد اختصاصی را درخواست کرده باشد. در مقابل، در دیفرانسیل های هیپوئید، GL-5 معمولاً انتخاب پیش فرض است، چون فشار تماس و لغزش بالاتر است.

با این حال، یک دام رایج وجود دارد: بعضی خودروها «ترنس اکسل» دارند یا طراحی گیربکس/دیفرانسیل به گونه ای است که یک روغن مشترک استفاده می شود. در این موارد، سازنده ممکن است مشخصات ویژه ای بدهد که صرفاً با GL-4 یا GL-5 عمومی قابل جایگزینی نیست. بنابراین، خواندن مشخصات OEM و انتخاب محصولی که دقیقاً همان را پوشش می دهد، مهم تر از انتخاب صرف یک عدد GL است.

چک لیست سریع برای اتوسرویس و ناوگان

• آیا گیربکس سینکرونایزر برنجی/برنزی دارد یا طراحی حساس اصطکاکی؟ اگر بله، احتمالاً GL-4 ایمن تر است.
• آیا کاربرد هیپوئید سنگین (دیفرانسیل) دارید؟ اگر بله، غالباً GL-5 لازم است.
• گرانروی SAE (مثل 75W-80، 75W-90، 80W-90) را جدا از GL بررسی کنید؛ عدد GL جای ویسکوزیته را نمی گیرد.
• اگر هدف شما کاهش ریسک تامین و یکسان سازی سرویس است، سبد روانکار را یکپارچه ببینید؛ در بعضی ناوگان ها انتخاب صحیح روغن موتور هم روی دمای کاری مجموعه اثر می گذارد. در این مسیر، استفاده از محصولات برنامه محور مثل روغن موتور اکولایف می تواند بخشی از استانداردسازی سرویس باشد، بدون اینکه تصمیم روغن دنده را با تبلیغ جایگزین کند.

جمع بندی: تصمیم درست درباره GL-4 و GL-5 برای گیربکس دستی

در مقایسه روغن دیفرانسیل GL-5 و GL-4، نکته محوری این است که GL-5 الزاماً «بهتر برای همه جا» نیست. GL-5 با افزودنی های EP قوی تر برای دیفرانسیل های هیپوئید و بارهای بسیار سنگین طراحی شده، اما در برخی گیربکس های دستی می تواند با نیاز اصطکاکی سینکرونایزر و سازگاری با فلزات زرد همخوان نباشد و به سفتی تعویض دنده یا ریسک خوردگی/سایش کمک کند. در مقابل، GL-4 در بسیاری از گیربکس های دستی گزینه سازگارتر و کم ریسک تری است، البته به شرطی که گرانروی و توصیه سازنده دقیق رعایت شود.

برای اتوسرویس ها و ناوگان ها در ایران، بهترین سیاست این است که انتخاب روغن دنده را از حالت عادت بازار خارج کنید: مشخصات OEM را مبنا بگذارید، GL و SAE را همزمان ببینید، و پس از سرویس علائم عملکردی را پایش کنید. موتورازین به عنوان مرجع تخصصی روانکار، می تواند در تفسیر استانداردها، انتخاب صحیح گرید و تامین پایدار کمک کند. اگر هدف شما کاهش دوباره کاری، افزایش عمر گیربکس و مدیریت اقتصادی سرویس هاست، موتورازین رویکرد داده محور و مشاوره محور را کنار تامین مطمئن قرار می دهد. برای تصمیم های حساس ناوگان و تعمیرگاه، هماهنگی با موتورازین یعنی تبدیل انتخاب روغن از حدس به تصمیم فنی.

پرسش های متداول

آیا می توان GL-5 را به جای GL-4 در گیربکس دستی ریخت؟

در بسیاری از گیربکس های دستی، جایگزینی GL-5 به جای GL-4 توصیه نمی شود؛ چون ممکن است رفتار اصطکاکی سینکرونایزر را تغییر دهد یا با فلزات زرد سازگاری کامل نداشته باشد. اگر سازنده خودرو یا گیربکس صراحتاً GL-5 را مجاز کرده باشد، می تواند قابل قبول باشد. معیار نهایی همیشه مشخصات OEM است، نه تصور «قوی تر بودن».

پس چرا بعضی ها می گویند GL-5 بهتر است؟

چون GL-5 معمولاً افزودنی EP قوی تری دارد و در دیفرانسیل های هیپوئید عملکرد حفاظتی بالاتری ارائه می دهد. اما «بهتر» بودن وابسته به کاربرد است. گیربکس دستی علاوه بر محافظت، به اصطکاک کنترل شده برای سینکرونایزر نیاز دارد. اگر روغن بیش از حد لغزنده شود یا واکنش سطحی متفاوت ایجاد کند، تعویض دنده بدتر می شود، حتی اگر محافظت EP بالاتر باشد.

از کجا بفهمم گیربکس من GL-4 می خواهد یا GL-5؟

بهترین منبع دفترچه راهنما، برچسب روی پوسته گیربکس (اگر وجود داشته باشد) یا اطلاعات تعمیرگاهی معتبر همان مدل است. علاوه بر GL، گرانروی SAE هم باید دقیق باشد. اگر خودرو در کاربری سنگین یا دمای بالا استفاده می شود، باز هم باید در چارچوب توصیه سازنده تصمیم گرفت. در ناوگان ها، ثبت مشخصات سرویس و پایش علائم بعد از تعویض روغن، خطا را سریع تر آشکار می کند.

اگر اشتباهاً GL-5 داخل گیربکس دستی ریختم چه کنم؟

اگر گیربکس شما طبق توصیه سازنده باید GL-4 داشته باشد، کم ریسک ترین اقدام تخلیه و جایگزینی با روغن صحیح است، به ویژه اگر علائم سفتی تعویض دنده یا تغییر حس تعویض را تجربه می کنید. اگر بعد از اصلاح روغن همچنان مشکل باقی ماند، باید موارد مکانیکی مثل کلاچ، تنظیمات لینکج و وضعیت سینکرونایزر بررسی شود. ادامه کار با روغن نامناسب می تواند هزینه های بعدی را بالا ببرد.

آیا گرانروی (مثل 75W-90) از GL مهم تر است؟

این دو جای هم را نمی گیرند. گرانروی SAE تعیین می کند روغن در سرما و گرما چه رفتاری دارد و روی نرمی تعویض دنده و محافظت فیلم روغن اثر می گذارد. سطح GL تعیین می کند بسته افزودنی و توان تحمل فشار چگونه است. در انتخاب صحیح برای گیربکس دستی، باید هر دو را مطابق توصیه سازنده رعایت کرد؛ ممکن است دو روغن هر دو 75W-90 باشند اما یکی GL-4 و دیگری GL-5 و نتیجه عملکردشان متفاوت شود.

منابع:

ASTM D7450 – Standard Specification for Automotive Gear Lubricants
API Publication 1560 – Lubricant Service Designations for Automotive Manual Transmissions, Manual Transaxles, and Axles