معادل‌سازی ISO 11158 با DIN 51524؛ راهنمای خرید روغن هیدرولیک بدون خطای کلاس

ISO 11158 و DIN 51524 دقیقاً چه می‌گویند و چرا معادل سازی آن‌ها در ایران مهم است؟

در خرید روغن هیدرولیک برای کارخانه‌ها، معادن، کارگاه‌های پرس، خطوط تزریق پلاستیک و حتی بعضی ماشین‌آلات راهسازی، یک خطای رایج این است که «استاندارد» با «گرانروی» یا «نام تجاری» اشتباه گرفته می‌شود. ISO 11158 و DIN 51524 هر دو استانداردهایی برای طبقه‌بندی روغن‌های هیدرولیک صنعتی هستند، اما زبان و ساختارشان فرق دارد. نتیجه این اختلاف در بازار ایران معمولاً به شکل سفارش اشتباه کلاس (مثلاً انتخاب HL به جای HV یا برعکس) یا تمرکز صرف روی عدد ISO VG (مثل 46) بدون توجه به الزامات ضدسایش، ضدخوردگی و پایداری در دما خودش را نشان می‌دهد.

ISO 11158 به صورت کلی خانواده روغن‌های هیدرولیک را بر اساس کارکرد و سطح افزودنی‌ها دسته‌بندی می‌کند (مثل HH، HL، HM، HV). در طرف دیگر، DIN 51524 در چند بخش (به‌ویژه Part 1/2/3) کلاس‌هایی مثل HL، HLP و HVLP را تعریف می‌کند. شباهت اسمی بعضی کلاس‌ها باعث می‌شود کاربران تصور کنند «همان نام، همان الزام»، در حالی که باید به تعریف دقیق عملکردی، آزمون‌های مرجع و نوع کاربرد نگاه کرد.

در بازار ایران (به‌خصوص در پروژه‌های پیمانکاری و تأمین اضطراری) مشخصات فنی روی درخواست خرید گاهی ترکیبی نوشته می‌شود: «ISO 11158 HM + DIN 51524 HLP + ISO VG 46». این ترکیب در نگاه اول درست است، اما فقط زمانی درست می‌ماند که بدانیم HM و HLP واقعاً هم‌سطح‌اند و محصول انتخابی، واقعاً همان آزمون‌ها و الزامات را پوشش می‌دهد؛ نه صرفاً یک ادعای کاتالوگی.

نقشه معادل سازی: جدول تطبیق کلاس‌های ISO 11158 با DIN 51524

مهم‌ترین خروجی کاربردی برای واحد تدارکات، اتوسرویس صنعتی و مهندسی نگهداری، داشتن یک نقشه تطبیق روشن است. در جدول زیر، معادل‌های رایج (و قابل اتکا در کاربردهای عمومی) آورده شده‌اند. توجه کنید که «معادل» به معنی یکسان بودن صددرصدی همه آزمون‌ها نیست؛ یعنی برای تجهیزات حساس یا شرایط کاری سخت (دماهای بالا/پایین، سروو ولو، سیکل‌های سنگین) باید دیتاشیت و الزامات سازنده تجهیز هم کنترل شود.

اگر در درخواست خرید شما «DIN 51524 HLP» آمده، در زبان ISO 11158 معمولاً دنبال «ISO 11158 HM» می‌گردید؛ و اگر «DIN 51524 HVLP» آمده، معادل رایج آن «ISO 11158 HV» است. نقطه حساس این‌جاست: عدد ISO VG (مثل 32/46/68) فقط سطح گرانروی در 40 درجه را می‌گوید و به تنهایی جای کلاس عملکردی را نمی‌گیرد.

گرانروی (ISO VG) با کلاس عملکردی (HM/HV یا HLP/HVLP) چه تفاوتی دارد؟

در بسیاری از خریدهای بازار، ترکیب «VG 46» به‌اشتباه به عنوان «نوع روغن» تلقی می‌شود؛ در حالی که VG فقط یک شاخص ویسکوزیته است. شما می‌توانید روغن هیدرولیک VG 46 از نوع HL داشته باشید (ضدزنگ/ضداکسیداسیون) یا از نوع HLP/HM (ضدسایش) یا از نوع HVLP/HV (شاخص گرانروی بالا). پس دو انتخاب جدا دارید: یکی «کلاس عملکردی» و دیگری «درجه گرانروی».

برای تصمیم‌گیری مهندسی، این دو سؤال باید جدا پاسخ داده شوند:

• سیستم از نظر طراحی پمپ و فشار کاری، به ضدسایش نیاز دارد یا خیر؟ (HL در برابر HLP/HM)
• آیا تغییرات دمایی محیط/سیکل کارکرد زیاد است و باید شاخص گرانروی بالاتر انتخاب شود؟ (HLP/HM در برابر HVLP/HV)

مثال میدانی: یک یونیت هیدرولیک پرس در سوله‌ای با دمای نسبتاً ثابت، معمولاً از HLP/HM با VG مناسب بهره می‌برد. اما یک دستگاه هیدرولیکی در فضای باز (کارگاه سنگ، معدن روباز، یا بنادر جنوبی) ممکن است در صبح سرد و ظهر گرم کار کند؛ در این حالت HVLP/HV کمک می‌کند ویسکوزیته در بازه دمایی پایدارتر بماند و پاسخ شیرها و پمپ قابل پیش‌بینی‌تر شود.

چالش‌های رایج در معادل سازی ISO 11158 و DIN 51524 در خریدهای واقعی (و راه حل‌ها)

معادل سازی روی کاغذ ساده است، اما در عمل چند دام پرتکرار وجود دارد که هزینه توقف خط و خرابی تکراری را بالا می‌برد. در ادامه، چالش‌ها را با راه حل عملی آورده‌ایم.

چالش 1: انتخاب HL برای پمپ‌های نیازمند ضدسایش

گاهی به دلیل شباهت نام‌ها (HL در ISO و DIN)، سفارش‌دهنده فکر می‌کند «HL استاندارد روغن هیدرولیک است» و کافی است. اما بسیاری از پمپ‌های صنعتی (به‌ویژه در فشارهای بالاتر) به ضدسایش نیاز دارند و کلاس مناسب‌تر HLP/HM است.

• راه حل: اگر روی پلاک یا دستورالعمل تجهیز DIN 51524 Part 2 یا عبارت HLP آمده، در خرید به دنبال ISO 11158 HM باشید (به‌همراه VG مناسب).

چالش 2: اشتباه گرفتن HV با «بهتر بودن مطلق»

برخی تصور می‌کنند HVLP/HV همیشه بهتر از HLP/HM است. در حالی که HV یک ویژگی (شاخص گرانروی بالاتر) را اضافه می‌کند و ممکن است از نظر اقتصادی یا از نظر سازگاری با شرایط سیستم، همیشه انتخاب بهینه نباشد.

• راه حل: اگر سیستم در دمای نسبتاً ثابت کار می‌کند و مشکل استارت سرد/افت پاسخ‌گویی در گرما ندارید، HLP/HM کافی و منطقی‌تر است.

چالش 3: نادیده گرفتن نیازهای حساس مثل سروو ولو و تمیزی روغن

استانداردهای ISO 11158 و DIN 51524 درباره «کلاس عملکردی» صحبت می‌کنند، اما سطح تمیزی (ISO 4406) و الزامات فیلتراسیون موضوع دیگری است. در سیستم‌های حساس، صرفاً HM یا HV بودن کافی نیست.

• راه حل: در کنار کلاس (HM/HV)، سطح تمیزی هدف و برنامه فیلتراسیون را مشخص کنید و در صورت امکان، آنالیز روغن دوره‌ای را وارد چرخه تصمیم کنید.

چالش 4: خرید فقط بر اساس «معادل کاغذی» بدون کنترل دیتاشیت

ممکن است روی بشکه نوشته شده باشد HLP یا HM، اما دیتاشیت/تأییدیه‌ها و آزمون‌های کلیدی با نیاز تجهیز هم‌خوانی نداشته باشد. این موضوع در شرایط بازار و تنوع کیفیت، جدی‌تر می‌شود.

• راه حل: حداقل، تطابق سه مورد را بررسی کنید: کلاس (HM/HV یا HLP/HVLP)، گرانروی (ISO VG)، و کاربرد (پمپ/فشار/دما). اگر تجهیز OEM استاندارد خاصی را الزام کرده، همان را مبنا قرار دهید.

راهنمای خرید روغن هیدرولیک بدون خطای کلاس: چک لیست تصمیم گیری

برای اینکه خرید روغن هیدرولیک از حالت سلیقه‌ای خارج شود، این چک لیست را مثل یک فرم داخلی در واحد نت/تدارکات استفاده کنید. این رویکرد مخصوصاً برای سازمان‌هایی که چند سایت یا چند شهر دارند مفید است.

1. اطلاعات تجهیز: نوع پمپ (پره‌ای/دنده‌ای/پیستونی)، فشار کاری، دمای کارکرد، و حساسیت شیرها.
2. استاندارد درخواستی OEM: اگر DIN 51524 Part 2 ذکر شده، هدف شما HLP است؛ اگر Part 3 ذکر شده، هدف HVLP است.
3. معادل سازی استاندارد: HLP ↔ ISO 11158 HM و HVLP ↔ ISO 11158 HV.
4. انتخاب گرانروی (ISO VG): بر اساس دمای محیط و توصیه سازنده (رایج: 32/46/68).
5. کنترل ریسک آلودگی: وضعیت مخزن، آب‌بندی‌ها، فیلتراسیون و برنامه نمونه‌برداری.
6. پروتکل تعویض/اختلاط: اگر تغییر کلاس یا برند دارید، سازگاری و ریسک اختلاط را مدیریت کنید (شستشو یا تخلیه کامل در موارد حساس).

اگر در مجموعه شما هم‌زمان مصرف روغن موتور ناوگان هم وجود دارد، بهتر است زنجیره تأمین روانکار را یکپارچه ببینید؛ مثلاً برای هماهنگی تأمین روغن موتور در تهران می‌تواند در کنار برنامه‌ریزی صنعتی شما به نظم خرید کمک کند، اما در انتخاب روغن هیدرولیک همچنان باید به استانداردهای صنعتی همین مقاله تکیه کنید.

سناریوهای کاربردی: چه زمانی HLP/HM کافی است و چه زمانی HVLP/HV منطقی تر است؟

برای تصمیم بهتر، مقایسه زیر را به زبان کاربردی ببینید. هدف، انتخاب درست با کمترین ریسک و هزینه کل مالکیت پایین‌تر است.

در بسیاری از صنایع ایران، پراکندگی سایت‌ها در چند شهر باعث می‌شود یک کارخانه در زمستان سرد و تابستان گرم، رفتار متفاوتی از سیستم ببیند. اگر شما شبکه تامین چندشهری دارید، استفاده از یک تامین‌کننده متمرکز برای روانکارهای صنعتی می‌تواند خطای کلاس را کمتر کند؛ برای نمونه، در برنامه‌ریزی‌های توزیع و تامین منطقه‌ای می‌توانید از راهنمای روغن صنعتی به عنوان نقطه شروع دسته‌بندی محصولات استفاده کنید.

خطاهای متداول در سفارش گذاری و برچسب خوانی (ISO 11158 vs DIN 51524)

در سفارش‌گذاری B2B، اشتباه معمولاً در یک یا چند کلمه رخ می‌دهد و هزینه‌اش بعداً در پمپ، شیر و توقف تولید دیده می‌شود. چند خطای متداول که در مکاتبات خرید دیده می‌شود:

• نوشتن «ISO 11158 HLP» (در ISO، HLP اصطلاح رایج نیست؛ HLP مربوط به DIN است.)
• نوشتن «DIN 51524 HM» (HM اصطلاح ISO است و در DIN معمولاً HLP معادل آن است.)
• سفارش «VG 46» بدون ذکر HM/HV یا HLP/HVLP
• جایگزینی HL به جای HLP فقط به خاطر موجودی بازار

یک روش استاندارد برای کاهش خطا این است که قالب درخواست خرید را سه خطی کنید: (1) استاندارد و کلاس (ISO 11158 HM یا DIN 51524 HLP)، (2) گرانروی ISO VG، (3) شرایط کارکرد و تجهیز. وقتی چنین ساختاری جا بیفتد، حتی اگر تامین‌کننده یا برند تغییر کند، احتمال خطای کلاس پایین می‌آید.

اگر در سازمان شما هم‌زمان تامین روغن موتور برای ناوگان یا سرویس‌ها انجام می‌شود، یکپارچه‌سازی فرآیند استعلام و کنترل اصالت کالا مفید است؛ به عنوان مثال، برای تامین هماهنگ در مراکز صنعتی شمال‌غرب، پوشش روغن موتور در شهر تبریز می‌تواند در برنامه لجستیک شما نقش داشته باشد، اما برای هیدرولیک همچنان معیار اصلی، کلاس‌های همین مقاله است.

جمع بندی: معادل سازی درست یعنی کاهش توقف، کاهش سایش و تصمیم خرید قابل دفاع

برای معادل سازی ISO 11158 با DIN 51524، نقطه شروع این است که «کلاس عملکردی» را از «گرانروی ISO VG» جدا کنید. در عمل، ISO 11158 HM معمولاً معادل DIN 51524 HLP و ISO 11158 HV معمولاً معادل DIN 51524 HVLP است؛ در حالی که HL سطح پایین‌تری از نظر ضدسایش دارد و نباید جایگزین ساده HLP/HM شود. انتخاب درست زمانی کامل می‌شود که شرایط دمایی، نوع پمپ، حساسیت شیرها و وضعیت آلودگی/فیلتراسیون هم کنار استاندارد دیده شوند.

موتورازین با رویکرد داده‌محور و مهندسی به انتخاب روانکار، کمک می‌کند مشخصات خرید شما از سطح «اسم و موجودی بازار» به سطح «استاندارد، کاربرد و ریسک» منتقل شود. اگر در تامین روغن هیدرولیک، بین کلاس‌های HM/HV یا HLP/HVLP مردد هستید، تیم فنی موتورازین می‌تواند با چند سوال کلیدی درباره تجهیز و شرایط کار، گزینه درست را شفاف کند. همچنین موتورازین به عنوان مرجع تخصصی و تأمین‌کننده معتبر، امکان تامین پایدار و هماهنگ روانکار صنعتی برای صنایع و ناوگان‌ها را در سراسر ایران فراهم می‌کند.

پرسش های متداول درباره ISO 11158 و DIN 51524 در روغن هیدرولیک

1) آیا DIN 51524 HLP همان ISO 11158 HM است؟

در اغلب کاربردهای عمومی صنعتی، بله؛ HLP (در DIN 51524 Part 2) از نظر ماهیت «روغن هیدرولیک ضدسایش» با ISO 11158 HM هم‌راستا است. با این حال، برای تجهیزات حساس بهتر است دیتاشیت محصول، آزمون‌های کلیدی و الزامات سازنده تجهیز بررسی شود تا فقط به معادل اسمی اکتفا نشود.

2) ISO 11158 HV چه تفاوتی با HM دارد؟

HV همان خانواده ضدسایش HM است، اما با شاخص گرانروی بالاتر طراحی می‌شود تا تغییرات ویسکوزیته با تغییر دما کمتر باشد. این موضوع در محیط‌های با اختلاف دمای زیاد یا تجهیزات فضای باز اهمیت دارد. اگر دمای کارکرد پایدار است، HM/HLP معمولاً از نظر اقتصادی و کارکردی کافی است.

3) اگر فقط روی بشکه نوشته ISO VG 46، برای خرید کافی است؟

خیر. ISO VG فقط درجه گرانروی را نشان می‌دهد و چیزی درباره ضدسایش (HLP/HM)، شاخص گرانروی بالا (HVLP/HV)، یا سطح افزودنی‌های ضدخوردگی و پایداری اکسیداسیون نمی‌گوید. برای خرید بدون خطا باید VG را همراه با کلاس عملکردی (مثل HM یا HV) و ترجیحاً استاندارد مرجع (ISO 11158 یا DIN 51524) مشخص کنید.

4) آیا می توان HL را به جای HLP استفاده کرد اگر HLP موجود نبود؟

این جایگزینی باید با احتیاط بسیار انجام شود. HL معمولاً سطح افزودنی ضدسایش کلاس HLP/HM را ندارد و ممکن است در پمپ‌های تحت بار باعث افزایش سایش و افت عمر شود. اگر به اجبار چنین تصمیمی مطرح است، بهتر است فشار/نوع پمپ و حساسیت سیستم بررسی شود و به عنوان راهکار موقت و کنترل‌شده دیده شود، نه جایگزین دائمی.

5) برای مناطق گرم مثل جنوب کشور، HVLP همیشه بهترین انتخاب است؟

نه لزوماً. اگر مسئله اصلی دمای بالا و رقیق شدن روغن است، ممکن است انتخاب گرانروی مناسب‌تر (مثلاً تغییر از VG 46 به VG 68 طبق توصیه سازنده) اثر بیشتری از انتخاب HVLP داشته باشد. HVLP زمانی ارزشمند است که تغییرات دمایی قابل توجه (مثلاً شب و روز) یا استارت سرد نیز مطرح باشد.

6) در سفارش خرید چگونه کلاس را طوری بنویسیم که تامین کننده اشتباه نکند؟

بهترین روش، نوشتن هم‌زمان استاندارد و کلاس به همراه گرانروی است؛ مثلاً «DIN 51524 Part 2 (HLP) – ISO VG 46» یا «ISO 11158 (HM) – ISO VG 46». اگر هر دو را می‌نویسید، به شکل درست ترکیب کنید: «ISO 11158 HM معادل DIN 51524 HLP». این قالب احتمال سوءبرداشت را کم می‌کند.

منابع:

ISO 11158 Hydraulic fluid power — Fluids — Specifications for the classes of hydraulic fluids
DIN 51524 Hydraulic oils — Requirements