رشد خودروهای برقی فقط یک تغییر در پیشرانه نیست؛ یک بازتعریف در مفهوم «روانکار» هم هست. در خودروهای درونسوز، روغن موتور محور اصلی نگهداری بود: روانکاری، خنککاری، پاککنندگی و محافظت در برابر خوردگی. اما در خودروهای برقی، خبری از احتراق، دوده و رقیقشدن روغن با سوخت نیست؛ در عوض، گیربکسهای خاص، موتور الکتریکی، اینورتر و باتری، نیازهای تازهای ایجاد میکنند: سیالی که هم اصطکاک را کنترل کند، هم انتقال حرارت را بهبود دهد و هم از نظر الکتریکی رفتار قابل پیشبینی داشته باشد. همین تغییر، راه را برای نسل جدید روانکارهای سازگار با خودروهای برقی باز کرده و بازار سنتی روانکار را وارد مرحلهای جدید کرده است.
ورود روانکارهای مخصوص خودروهای برقی؛ خبر از کجا شروع شد؟
در سالهای اخیر، همزمان با افزایش سهم خودروهای برقی و هیبریدی در بازار جهانی، سازندگان روانکار و خودروسازان بهصورت جدی روی «سیالات مخصوص سامانههای برقی» سرمایهگذاری کردهاند. علت روشن است: معماری خودروهای برقی با خودروهای بنزینی و دیزلی فرق دارد و نمیتوان همان منطق قدیمی انتخاب روغن را به این خودروها تعمیم داد.
در خودروهای برقی، بهجای یک موتور احتراق داخلی با صدها قطعه متحرک، یک مجموعه الکتریکی-مکانیکی داریم که شامل موتور الکتریکی، یاتاقانها، گیربکس کاهش دور، و در بسیاری از طراحیها، مدارهای خنککاری نزدیک به اجزای الکتریکی است. این یعنی روانکار باید هم خواص مکانیکی عالی داشته باشد و هم با الزامات الکتریکی سازگار باشد. نتیجه این تغییر، ظهور محصولاتی است که در ادبیات فنی با عنوانهایی مثل e-Transmission Fluid، e-Axle Fluid یا سیالات خنککار دیالکتریک شناخته میشوند.
نکته مهم برای بازار ایران این است که حتی اگر امروز تعداد خودروهای تمامبرقی محدود باشد، ورود تدریجی آنها (بهخصوص در ناوگان شهری و سازمانی) یعنی شبکه خدمات و تامین روانکار باید از همین حالا آماده شود.
روانکار در خودروی برقی دقیقاً کجا مصرف میشود؟
این تصور رایج که «خودروی برقی روغن نمیخواهد» دقیق نیست. خودروی برقی معمولاً روغن موتور ندارد، اما همچنان به سیالات و گریسها نیاز دارد؛ فقط محل مصرف و معیار انتخاب تغییر کرده است.
- گیربکس/کاهنده دور (Reduction Gear): برای انتقال گشتاور و کنترل سایش چرخدندهها و یاتاقانها.
- یاتاقانهای موتور الکتریکی: معمولاً با گریسهای خاص کار میکنند که باید با سرعت بالا و میدانهای الکتریکی سازگار باشند.
- مدار خنککاری باتری و الکترونیک قدرت: بسته به طراحی، ممکن است از کولانتها یا سیالات دیالکتریک استفاده شود.
- سیالات ترمز و سایر سیالات جانبی: مستقل از نوع پیشرانه همچنان وجود دارند.
بنابراین، اگرچه سهم «روغن موتور» کم میشود، اما سهم «سیالات تخصصی» افزایش مییابد. همین موضوع میتواند ساختار سبد محصولات در تعمیرگاهها و اتوسرویسها را تغییر دهد.
تفاوت نیازهای روانکاری: خودروی برقی در برابر درونسوز
برای درک اینکه چرا روانکارهای جدید وارد بازی شدهاند، باید تفاوتهای محیط کاری را ببینیم. در موتور درونسوز، روغن با دوده، اسیدهای حاصل از احتراق، سوخت نسوخته و دمای بسیار بالا در محفظههای نزدیک به احتراق مواجه است. در خودروی برقی، این چالشها کمتر است؛ اما چالشهای تازهای جایگزین میشود: سرعت دورانی بالا، گشتاور لحظهای، و حساسیت به خواص الکتریکی سیال.
جدول مقایسه سریع
| موضوع | خودروهای درونسوز | خودروهای برقی |
|---|---|---|
| منبع آلودگی | دوده، سوخت، محصولات احتراق | فلزات سایش، رطوبت، اکسیداسیون حرارتی |
| مأموریت اصلی روانکار | روانکاری + پاککنندگی + کنترل اسید | روانکاری + خنککاری + سازگاری الکتریکی |
| ریسکهای کلیدی | لاک، لجن، افت TBN، رقیقشدن با سوخت | کف، نویز/خوردگی الکتریکی، ناسازگاری با مس و پلیمرها |
| حساسیت به رسانایی | کمتر | بیشتر (در برخی طراحیها حیاتی) |
این تفاوتها نشان میدهد که «پایان عصر روانکار» اتفاق نمیافتد؛ بلکه عصر «روانکارهای عمومی» رو به محدودشدن است و جای خود را به روانکارهای دقیقتر و کاربردمحورتر میدهد.
سه نیاز جدید در خودروهای برقی: گیربکس، خنککاری، عایق الکتریکی
در خودروهای برقی، سه محور فنی بیش از همه روی فرمولاسیون روانکار اثر میگذارد. این بخش، همان جایی است که تفاوت بازار آینده با بازار امروز روشن میشود.
1) گیربکسهای خاص و سرعتهای بالا
موتورهای الکتریکی میتوانند در دورهای بالا کار کنند و گشتاور را سریع اعمال کنند. این یعنی چرخدندهها و یاتاقانها تحت بارهای گذرا قرار میگیرند. در چنین شرایطی، کنترل سایش و پایداری برشی (Shear Stability) برای حفظ ویسکوزیته در طول زمان مهم میشود. همچنین کنترل کف (Foam) اهمیت دارد؛ چون کف میتواند هم روانکاری را ضعیف کند و هم انتقال حرارت را کاهش دهد.
2) نقش پررنگ خنککاری
در خودروی برقی، مدیریت حرارت برای دوام باتری و الکترونیک قدرت حیاتی است. برخی طراحیها از سیالاتی استفاده میکنند که باید توانایی انتقال حرارت بالا داشته باشند. اگر سیال نتواند گرما را بهخوبی دفع کند، راندمان افت میکند و استهلاک بالا میرود. اینجاست که افزودنیها و روغنهای پایه با پایداری اکسیداسیونی بهتر، ارزش بیشتری پیدا میکنند.
3) رفتار الکتریکی سیال (دیالکتریک بودن یا کنترل رسانایی)
در برخی معماریها، سیال در نزدیکی سیمپیچها و اجزای برقی گردش دارد. در این حالت، خواصی مثل رسانایی، مقاومت الکتریکی و سازگاری با فلزاتی مثل مس پررنگ میشود. سیالی که برای یک گیربکس معمولی مناسب است، ممکن است در یک e-axle به خوردگی مس یا مشکلات الکتریکی کمک کند. این تفاوت، نیاز به انتخاب دقیقتر و پرهیز از جایگزینیهای سرانگشتی را جدیتر میکند.
این تغییر برای بازار روانکار چه معنایی دارد؟
بازار روانکار با دو روند همزمان مواجه میشود: کاهش تدریجی مصرف روغن موتور در بخشی از ناوگان، و افزایش تقاضا برای سیالات تخصصیتر. برای ایران، این تغییر چند پیام دارد:
- سبد محصول اتوسرویسها متنوعتر میشود: بهجای تمرکز روی چند گرید رایج، نیاز به محصولات تخصصیتر و با استاندارد دقیقتر بالا میرود.
- اشتباه در انتخاب، هزینهسازتر میشود: چون اجزای برقی گرانتر هستند و حساسیت بالاتری دارند.
- تقاضا برای مشاوره فنی رشد میکند: مشتری سازمانی یا ناوگان، به «داده و استاندارد» بیشتر از «شهرت بازار» تکیه میکند.
از نگاه تامین و توزیع، احتمالاً سهم محصولاتی که بهصورت دقیق برای یک پلتفرم مشخص تاییدیه دارند بیشتر میشود؛ یعنی فروشنده و مصرفکننده هر دو باید به مشخصات فنی و توصیه سازنده توجه کنند، نه فقط ویسکوزیته یا نام برند.
برای مصرفکننده ایرانی و اتوسرویسها: چالشها و راهحلهای عملی
ورود فناوری جدید همیشه با ریسک خطای سرویس همراه است. تجربه میدانی تعمیرکاران نشان میدهد که اولین موج خطا معمولاً از «یکسان فرض کردن سیالات» شروع میشود؛ یعنی همان کاری که سالها در خودروهای سنتی با جایگزینیهای نزدیک انجام میشد.
چالشهای محتمل
- کمبود اطلاعات دقیق روی برخی خودروهای وارداتی یا جدید و دسترسی محدود به دیتاشیتها
- ریسک استفاده از سیالات نامتناسب (مثلاً سیال گیربکس معمولی برای مجموعههای مخصوص برقی)
- افزایش حساسیت به اصالت کالا و شرایط نگهداری (آلودگی، رطوبت، اختلاط)
راهحلهای کمهزینه و اجرایی
- مدل خودرو و نوع مجموعه انتقال قدرت را دقیق ثبت کنید (e-axle یکپارچه، گیربکس کاهنده ساده، یا طراحیهای خاص).
- به جای حدس، از استاندارد/تاییدیه استفاده کنید؛ اگر تاییدیه مشخص است، همان معیار اصلی باشد.
- اختلاط را جدی بگیرید؛ حتی مقدار کم از سیال نامتناسب میتواند خواص کف، انتقال حرارت یا سازگاری را تغییر دهد.
- در تامین، ثبات و اصالت را اولویت دهید؛ نه صرفاً قیمت لحظهای بازار.
در عمل، هنوز بخش بزرگی از بازار کشور روی خودروهای درونسوز میچرخد؛ بنابراین برنامهریزی تامین باید دوگانه باشد: پوشش مطمئن برای نیاز فعلی و آمادهسازی تدریجی برای سیالات نسل جدید. برای نیازهای جاری خودروهای بنزینی و دیزلی، استفاده از منابع مرجع و خرید مهندسیشده از دستهبندیهای تخصصی روغن موتور کمک میکند انتخابها با ریسک کمتر انجام شود.
آیا عصر روانکارهای سنتی واقعاً رو به پایان است؟
پاسخ دقیقتر این است: «عصر روانکارهای یکسان برای همه کاربردها» رو به پایان است، نه اصل روانکار. خودروهای درونسوز تا سالها در ناوگان ایران حضور پررنگ خواهند داشت؛ بهویژه در ناوگان حملونقل، خودروهای کارکرده، و مناطقی که زیرساخت شارژ محدود است. بنابراین تقاضا برای روغن موتور ادامه دارد، اما سهم رشد بازار ممکن است به سمت سیالات تخصصی برود.
برای مصرفکننده، این یعنی در آینده بیشتر با سوالهایی روبهرو میشویم مثل: «این سیال برای طراحی خاص گیربکس برقی من تایید شده؟» نه فقط «چه گریدی بریزم؟». برای تامینکننده و اتوسرویس هم یعنی آموزش و مستندسازی سرویس، تبدیل به مزیت رقابتی میشود. در شهرهای بزرگ که روند ورود خودروهای جدید سریعتر است، دسترسی منظم به تامین و مشاوره اهمیت بیشتری پیدا میکند.
همزمان، برخی برندها با توسعه خانوادههای جدید محصول، تلاش میکنند فاصله بین «روغنهای رایج» و «نیازهای آینده» را کم کنند؛ نمونهاش تمرکز روی افزودنیهای جدید و دوام بالاتر در کاربردهای شهری و پرترافیک است که در برخی سبدهای تخصصی مثل روغن موتور اکولایف هم دیده میشود.
جمعبندی: آینده روانکار، تخصصیتر و دادهمحورتر میشود
خودروهای برقی قرار نیست روانکار را حذف کنند؛ قرار است تعریف آن را تغییر دهند. تمرکز از «روغن موتور برای احتراق» به سمت «سیال چندوظیفهای برای گیربکس، خنککاری و سازگاری الکتریکی» حرکت میکند. نتیجه این تحول برای بازار ایران، افزایش نیاز به محصول دقیقتر، حساسیت بیشتر نسبت به اصالت و سازگاری، و رشد نقش مشاوره فنی است. اتوسرویسها و ناوگانها اگر از حالا روی ثبت دقیق مشخصات خودرو، جلوگیری از اختلاط و انتخاب بر اساس تاییدیهها تمرکز کنند، ریسک خرابی و هزینههای ناخواسته را کم میکنند. نکته عملی: برای هر خودروی برقی یا هیبریدی، قبل از هر سرویس، نوع مجموعه انتقال قدرت و سیال توصیهشده سازنده را بهعنوان «چکلیست ثابت» ثبت کنید؛ این کار ساده، جلوی بسیاری از جایگزینیهای اشتباه را میگیرد.
سؤالات متداول
1) آیا خودروهای برقی اصلاً روغن ندارند؟
خودروهای برقی معمولاً روغن موتور به معنای رایج ندارند، چون احتراق داخلی وجود ندارد. اما همچنان به سیالات و روانکارها نیاز دارند؛ مثل سیال گیربکس کاهنده دور، گریس یاتاقانها و در برخی طراحیها سیال خنککاری که نزدیک قطعات الکتریکی کار میکند. بنابراین «نوع مصرف» تغییر کرده، نه اینکه نیاز به روانکار صفر شود.
2) مهمترین تفاوت سیال مخصوص خودرو برقی با روغنهای معمولی چیست؟
در خودروهای برقی علاوه بر کنترل سایش، موضوعاتی مثل انتقال حرارت، کنترل کف و رفتار الکتریکی سیال اهمیت بیشتری پیدا میکند. برخی سیالات باید با سیمپیچها، مس و پلیمرهای خاص سازگار باشند و ویژگیهایی مثل رسانایی کنترلشده یا دیالکتریک بودن داشته باشند. به همین دلیل جایگزینی سرانگشتی با روغنهای عمومی میتواند ریسک ایجاد کند.
3) آیا میتوان در خودروهای برقی از روغن گیربکس یا ATF معمولی استفاده کرد؟
بهصورت کلی توصیه نمیشود مگر اینکه سازنده خودرو دقیقاً همان سیال را تایید کرده باشد. گیربکسهای خودروهای برقی و مجموعههای e-axle ممکن است به خواص متفاوتی در زمینه کف، پایداری برشی، سازگاری با مس و عملکرد حرارتی نیاز داشته باشند. بهترین کار این است که تاییدیه یا مشخصات فنی توصیهشده سازنده مبنا قرار بگیرد.
4) این تغییرات برای اتوسرویسها در ایران چه فرصتی ایجاد میکند؟
اتوسرویسی که بتواند سرویس خودروهای برقی/هیبریدی را مستند، دقیق و بر اساس مشخصات فنی انجام دهد، در آینده نزدیک مزیت رقابتی خواهد داشت. این مزیت فقط با موجود کردن کالا نیست؛ با ثبت مدلها، جلوگیری از اختلاط، آموزش تکنسینها و تامین پایدار سیالات درست شکل میگیرد. مشتری هم در نهایت به سرویس «کمریسک» اعتماد بیشتری میکند.
5) آیا بازار روغن موتور در ایران کوچک میشود؟
در کوتاهمدت، احتمال افت شدید بعید است، چون ناوگان کشور هنوز عمدتاً درونسوز است و چرخه تعویض روغن ادامه دارد. اما در میانمدت، با افزایش خودروهای برقی و هیبریدی، رشد بازار ممکن است به سمت سیالات تخصصیتر برود. نتیجه برای فعالان بازار این است که باید هم نیاز فعلی را پوشش دهند و هم برای محصولات جدید آماده شوند.
بدون نظر