NOACK Volatility شاخصی برای سنجش «تبخیرپذیری» روغن موتور در دمای بالا است؛ یعنی چه سهمی از روغن، تحت شرایط آزمون استاندارد، بهصورت بخار از دست میرود. این شاخص در عمل به ما کمک میکند ریسک «کمشدن سطح روغن بین دو سرویس»، «غلظتگرفتن باقیمانده روغن»، و «افزایش تمایل به رسوبگذاری در نواحی داغ» را بهتر پیشبینی کنیم. از نگاه مهندسی، تبخیرپذیری فقط یک عدد روی دیتاشیت نیست؛ بلکه یک حلقه کلیدی بین انتخاب روغن، شرایط کارکرد (دما، بار، توربو، ترافیک) و هزینههای نگهداری است.
چارچوب مفهومی NOACK Volatility: تبخیر روغن دقیقاً چه معنایی دارد؟
برای فهم اثر NOACK Volatility باید از اینجا شروع کنیم که روغن موتور «یک مادهی تکجزئی» نیست، بلکه مخلوطی از روغن پایه (Base Oil) و بسته افزودنیها (Additive Package) است. در دماهای بالا، بهویژه اطراف رینگها، زیر پیستون، و در یاتاقانهای داغ توربو، بخشی از مولکولهای سبکتر روغن پایه میتوانند تبخیر شوند. هرچه سهم این مولکولهای سبکتر بیشتر باشد، عدد تبخیرپذیری (در آزمون NOACK) بالاتر میرود.
در زبان دیتاشیت، NOACK معمولاً بهصورت «درصد کاهش جرم» گزارش میشود. تفسیر عملی آن ساده است: هرچه درصد NOACK پایینتر باشد، روغن در دمای بالا پایدارتر میماند و تمایل کمتری به ازدستدادن از مسیر بخار دارد. این موضوع برای موتورهای توربو، موتورهای با دمای کارکرد بالا، و خودروهایی که در ترافیک سنگین یا مسیرهای کوهستانی کار میکنند، اهمیت دوچندان دارد.
- تبخیرپذیری بالا ⇒ احتمال مصرف روغن بالاتر (از مسیر بخار و تهویه کارتل)
- تبخیرپذیری بالا ⇒ باقیماندن «برش سنگینتر» و افزایش ویسکوزیته روغن در کارکرد طولانی
- تبخیرپذیری بالا ⇒ افزایش ریسک تشکیل رسوب و لاک در نقاط داغ (Hot Spots)
آزمون NOACK و ارجاع به ASTM: عدد چگونه تولید میشود؟
برای اینکه NOACK قابل استناد باشد، باید تحت یک روش آزمون استاندارد اندازهگیری شود. رایجترین مرجع، آزمون NOACK در استانداردهای ASTM است (در صنعت با عنوان «NOACK Volatility test» شناخته میشود). ایده آزمون این است که نمونه روغن در دمای بالا و زمان مشخص، تحت جریان کنترلشده، قرار میگیرد و درصد افت جرم اندازهگیری میشود. نتیجه، تصویری استاندارد از «میل به تبخیر» در شرایط حرارتی شدید ارائه میدهد.
نکتهی مهم برای متخصصان نگهداری و اتوسرویسها این است که NOACK یک آزمون «مقایسهپذیر» میسازد: دو روغن با گرید SAE یکسان (مثلاً 5W-30 یا 10W-40) ممکن است از نظر NOACK فاصله قابل توجهی داشته باشند، چون نوع روغن پایه، کیفیت برشهای پالایش، و حتی طراحی فرمول افزودنی متفاوت است.
از منظر الزامات عملکردی، استانداردهای ردهبندی API در نسلهای جدید، در کنار کنترل اکسیداسیون، پاکیزگی پیستون و مدیریت رسوب، به شاخصهایی مثل تبخیرپذیری نیز حساساند؛ چون تبخیرپذیری روی مصرف روغن، آلایندگی، و پایداری در سرویسهای طولانی اثر زنجیرهای دارد. بنابراین اگر تصمیم خرید برای کاربردهای سختکارانه است، بررسی NOACK در کنار سایر دادهها (مانند HTHS و پایداری اکسیداسیون) بخشی از انتخاب مهندسی محسوب میشود.
ارتباط تبخیرپذیری با مصرف روغن: چرا موتور «روغن کم میکند»؟
برای تحلیل مصرف روغن باید بین «نشتی»، «روغنسوزی» و «تبخیر» تفکیک قائل شد. در بسیاری از موتورهای سالم، بهخصوص در کارکردهای پرحرارت، بخشی از مصرف روغن میتواند از مسیر تبخیر و سپس خروج از سیستم تهویه کارتل (PCV) رخ دهد. وقتی NOACK بالا باشد، سهم این مسیر افزایش پیدا میکند و راننده یا ناوگان، افت سطح روغن را بین دو سرویس بیشتر تجربه میکند.
اما تبخیر فقط کمشدن سطح روغن نیست. تبخیر بخشهای سبکتر باعث میشود ترکیب باقیمانده به سمت مولکولهای سنگینتر متمایل شود. نتیجه میتواند افزایش ویسکوزیته و افت سیالیت در کارکرد طولانی باشد؛ یعنی روغن در پایان دوره سرویس «سنگینتر از روز اول» رفتار کند. این تغییر میتواند به افزایش دمای کاری، فشار بیشتر به پمپ روغن و حتی تشدید اکسیداسیون منجر شود.
در کاربردهای شهری ایران (ترافیک، توقف-حرکت، کارکرد درجا با کولر)، دمای روغن و دمای نقاط داغ افزایش مییابد و اثر NOACK بیشتر دیده میشود. به همین دلیل، هنگام انتخاب روغن موتور برای خودروهای پرتردد شهری یا سرویسهای ناوگانی، بررسی تبخیرپذیری میتواند یک معیار مکمل برای کنترل مصرف روغن باشد.
تبخیرپذیری و رسوبگذاری: از بخار تا لاک و کک چگونه شکل میگیرد؟
رسوبگذاری در موتور یک پدیده چندعاملی است، اما تبخیرپذیری نقش «تشدیدکننده» دارد. وقتی بخشهای سبکتر تبخیر میشوند، در نواحی داغ احتمال باقیماندن اجزای سنگینتر و اکسیدشده بیشتر میشود. این باقیماندهها با دمای بالا و حضور اکسیژن، میتوانند به سمت تشکیل لاک (Varnish)، رسوبهای سخت و در موارد شدید، ککشدن (Coking) در نواحی خاص حرکت کنند.
در موتورهای توربو، این موضوع حساستر است؛ چون دمای محفظه یاتاقان توربو و مسیر برگشت روغن میتواند بسیار بالا باشد و هر عامل تشدیدکننده، ریسک رسوب را بالا ببرد. در تجربه میدانی بسیاری از تعمیرکاران، وقتی یک خودرو «هم مصرف روغن دارد و هم آثار رسوب در مسیر PCV یا روی رینگها دیده میشود»، انتخاب روغنی با تبخیرپذیری پایینتر (در کنار کنترل دمای کارکرد و کیفیت سوخت) میتواند یکی از اقدامات اصلاحی باشد.
- تبخیرپذیری بالا، شرایط را برای غلیظشدن و اکسیداسیون شدیدتر فراهم میکند.
- اکسیداسیون + دمای بالا، تمایل به تشکیل لاک و رسوب را افزایش میدهد.
- رسوب روی رینگها میتواند آببندی را بدتر کند و مصرف روغن را تشدید کند (چرخه معیوب).
اثر NOACK بر پایداری عملکرد موتور: از کنترل ویسکوزیته تا محافظت در سرویس طولانی
پایداری عملکرد موتور فقط به «شروع خوب» بعد از تعویض روغن محدود نمیشود؛ مهم این است که روغن در طول زمان، خواص کلیدی خود را پایدار نگه دارد. NOACK از این جهت مهم است که تبخیرپذیری بالا میتواند شیب تغییرات خواص را تندتر کند: روغن سریعتر از تعادل طراحیشده خارج میشود، و کنترل ویسکوزیته و مصرف افزودنیها دشوارتر میگردد.
این موضوع در ناوگانها و سرویسهای نیمهسنگین/سنگین، اثر اقتصادی مستقیم دارد: افت سطح روغن یعنی نیاز به سرریز (Top-up)، و Top-up مکرر یعنی افزایش هزینه، افزایش احتمال خطای انسانی (اختلاط نامناسب)، و دشوارتر شدن پایش وضعیت روغن. از طرف دیگر، اگر تبخیرپذیری بالا باعث افزایش تمایل به رسوب شود، پیامد آن میتواند افت راندمان، افزایش دما، و در برخی شرایط افزایش سایش باشد.
برای نمونه، در شرایط اقلیمی گرم و مرطوب، فشار حرارتی روی موتور بیشتر میشود و کنترل تبخیرپذیری اهمیت بالاتری پیدا میکند. در چنین سناریوهایی، استفاده از مسیرهای تأمین روغن موتور مطمئن و مشخص (برای همسانسازی کیفیت بچهای خرید) در شهرهای گرم هم ارزش مدیریتی دارد.
راهنمای انتخاب روغن با توجه به NOACK: چه چیزهایی را کنار هم ببینیم؟
در انتخاب روغن، NOACK باید در کنار سایر شاخصها خوانده شود، نه جدا از آن. یک عدد NOACK پایین عموماً مطلوب است، اما باید با گرید SAE مناسب، سطح کارایی API، و شرایط واقعی موتور همراستا باشد. همچنین فراموش نکنیم که کنترل مصرف روغن همیشه فقط با «تغییر برند» حل نمیشود؛ گاهی انتخاب گرید نامناسب، نقص در PCV، یا سبک رانندگی علت اصلی است.
جدول زیر یک چارچوب مقایسهای برای تصمیمگیری است (بدون عددسازی و ادعای قطعی). هدف این است که بدانیم وقتی NOACK پایین یا بالا باشد، کدام پیامدها محتملترند:
| وضعیت NOACK | اثر محتمل بر مصرف روغن | اثر محتمل بر رسوبگذاری | کاربردهای حساس |
|---|---|---|---|
| پایینتر (کنترل تبخیر بهتر) | کاهش ریسک افت سطح روغن بین دو سرویس | کاهش احتمال تشدید رسوب در نقاط داغ (در صورت سلامت موتور) | توربو، ترافیک شهری، مسیرهای کوهستانی، سرویس طولانی |
| بالاتر (میل به تبخیر بیشتر) | افزایش احتمال نیاز به Top-up و حساسیت به شرایط حرارتی | ریسک بالاتر برای لاک/رسوب در کارکرد داغ و طولانی | موتورهای با دمای بالا، خودروهای پرکارکرد، کارکرد درجا طولانی |
از نظر تصمیمسازی برای اتوسرویسها، بهتر است برای هر خودرو یا ناوگان یک «پروفایل کارکرد» بنویسید: متوسط دمای محیط، میزان ترافیک، درصد کارکرد درجا، وضعیت توربو، و سابقه مصرف روغن. سپس NOACK را در کنار شاخصهای دیگر روی دیتاشیت یا برگه فنی مقایسه کنید. اگر ناوگان شما در مسیرهای پرترافیک و دمایی متغیر فعالیت دارد، ارزیابی مبتنی بر اقلیم هم کمککننده است.
چالشهای میدانی در ایران و راهحلهای عملی برای کنترل مصرف روغن
در میدان، مصرف روغن معمولاً نتیجهی ترکیب چند عامل است و NOACK فقط یکی از آنهاست. در ایران، برخی شرایط رایج مثل ترافیک طولانی، کیفیت متغیر سوخت، گرمای تابستان در برخی شهرها، و گاهی تأخیر در سرویسکاری، باعث میشود اثر تبخیرپذیری پررنگتر دیده شود. رویکرد حرفهای این است که بهجای حدس، علائم را دستهبندی و سپس اقدام اصلاحی انتخاب کنیم.
الگوی مشکل–راهحل (برای اتوسرویس و ناوگان)
- مشکل: افت سطح روغن بدون نشتی واضح. راهحل: بررسی مسیر PCV، ثبت میزان Top-up، و انتخاب روغن با تبخیرپذیری کنترلشده و سطح کارایی مناسب.
- مشکل: مصرف روغن همراه با دوده/رسوب و شتابگیری ضعیف. راهحل: ارزیابی سلامت رینگها و وضعیت احتراق؛ NOACK پایینتر میتواند «کمککننده» باشد اما جایگزین تعمیر نیست.
- مشکل: افزایش مصرف روغن در تابستان یا مسیرهای پرشیب. راهحل: بازنگری گرید SAE طبق توصیه سازنده، کنترل سیستم خنککاری، و کاهش کارکرد درجا.
- مشکل: تفاوت محسوس مصرف روغن بعد از تغییر برند. راهحل: مقایسه برگههای فنی از نظر NOACK و الزامات API، و پرهیز از اختلاط محصولات نامتجانس.
در تجربهی برخی مسئولان نت و تعمیرکاران، «مصرف روغنِ پایدار اما کم» معمولاً با انتخاب درست گرید و تبخیرپذیری قابل مدیریت است؛ اما «مصرف روغنِ جهشی» اغلب علامت یک ایراد مکانیکی یا تهویه کارتل است و باید قبل از هر تصمیم خرید، عیبیابی شود.
اگر هدف شما کاهش ریسک انتخاب اشتباه است، بهتر است کنار پارامترهای استاندارد، سابقه مصرف روغن هر موتور را هم ثبت کنید: لیتر در هر ۱۰۰۰ کیلومتر، شرایط رانندگی، و میزان افت بین دو سرویس. این دادهها کمک میکند اثر NOACK را از اثر فرسودگی موتور جدا کنید.
جمعبندی
NOACK Volatility یک شاخص استاندارد برای سنجش میل به تبخیر روغن موتور در دمای بالا است و بهصورت مستقیم با احتمال افت سطح روغن بین دو سرویس ارتباط دارد. تبخیرپذیری بالاتر میتواند مصرف روغن از مسیر بخار و تهویه کارتل را تشدید کند و با تغییر ترکیب روغن در طول زمان، به افزایش ویسکوزیته، تشدید اکسیداسیون و رشد تمایل به رسوب در نقاط داغ کمک کند؛ بهویژه در موتورهای توربو و کارکردهای پرترافیک یا پرحرارت. تکیه بر روشهای آزمون ASTM و توجه به الزامات کارایی در ردهبندیهای API، به تصمیمگیری قابل استناد نزدیکتر میکند. در عمل، بهترین نتیجه زمانی حاصل میشود که NOACK در کنار گرید SAE، شرایط کارکرد، سلامت PCV و وضعیت مکانیکی موتور دیده شود؛ یعنی تصمیم انتخاب روغن، دادهمحور و مبتنی بر تصویر کامل از موتور باشد.
پرسشهای متداول
NOACK Volatility چند درصد باشد «خوب» محسوب میشود؟
در دیتاشیتها معمولاً درصد کمتر، مطلوبتر تفسیر میشود؛ اما «خوب بودن» به کلاس کارایی، گرید SAE، و کاربرد بستگی دارد. مهم این است که عدد NOACK را بین گزینههای همرده (مثلاً دو روغن با سطح API مشابه و گرید یکسان) مقایسه کنید و آن را کنار شاخصهایی مثل پایداری اکسیداسیون و HTHS ببینید.
آیا NOACK پایین یعنی موتور دیگر روغن کم نمیکند؟
خیر. NOACK پایین فقط ریسک «مصرف از مسیر تبخیر» را کاهش میدهد. اگر علت اصلی مصرف روغن، ایراد رینگ و سیلندر، خرابی کاسهنمدها، نشتی خارجی یا مشکل PCV باشد، حتی روغن با تبخیرپذیری خوب هم معجزه نمیکند. با این حال، در موتور سالم یا نیمهسالم، NOACK پایین میتواند میزان Top-up را کمتر کند.
تفاوت NOACK با ویسکوزیته SAE چیست؟
ویسکوزیته SAE رفتار جریانیابی روغن را در دماهای مشخص توصیف میکند (مثلاً 5W-30). NOACK دربارهی «از دست رفتن جرمی بهعلت تبخیر» در دمای بالا است. دو روغن با گرید یکسان میتوانند NOACK متفاوت داشته باشند. بنابراین انتخاب صرفاً بر اساس SAE، برای کنترل مصرف روغن کافی نیست.
در ترافیک شهری ایران، NOACK چه اهمیتی پیدا میکند؟
در ترافیک توقف-حرکت و کارکرد درجا (بهخصوص با کولر)، دمای نقاط داغ موتور افزایش مییابد و فرصت خنککاری کمتر میشود. در این شرایط، روغنهایی که تبخیرپذیری بالاتری دارند، بیشتر مستعد افت سطح بین دو سرویساند. البته باید همزمان سلامت سیستم خنککاری، PCV و برنامه تعویض روغن نیز کنترل شود.
آیا سنتتیک بودن روغن الزاماً NOACK را کاهش میدهد؟
لزوم قطعی ندارد، اما در بسیاری از فرمولاسیونها روغنهای با پایه باکیفیتتر (که ممکن است سنتتیک یا نیمهسنتتیک باشند) میتوانند تبخیرپذیری کنترلشدهتری ارائه دهند. با این حال معیار حرفهای، نگاه به دادههای آزمون و برگه فنی همان محصول است، نه صرفاً عنوان بازاری «سنتتیک» یا «مینرال».
برای کنترل مصرف روغن، علاوه بر انتخاب روغن چه اقداماتی پیشنهاد میشود؟
ثبت دقیق میزان Top-up، بررسی نشتیهای خارجی، کنترل عملکرد PCV، اطمینان از سلامت سیستم خنککاری و رعایت بازههای تعویض طبق شرایط کارکرد از اقدامات کلیدیاند. اگر علائم رسوب یا افت کمپرس دیده میشود، عیبیابی مکانیکی در اولویت است. انتخاب روغن با NOACK مناسب، نقش مکمل و پیشگیرانه دارد.
بدون نظر