فیلتراسیون و پاکیزگی روغن در سایت‌های دورافتاده؛ راهکارهای کم‌هزینه و قابل اجرا

چگونه بفهمیم مشکل «پاکیزگی روغن» از کجاست؟

در سایت‌های دورافتاده (کارگاه معدنی، پروژه راهسازی، ایستگاه پمپاژ، کارگاه سنگ‌شکن یا ژنراتورهای دیزلی خارج شهر) معمولاً روغن قبل از رسیدن به دستگاه آلوده می‌شود؛ نه فقط داخل موتور یا گیربکس. هدف این است که با چند اقدام کم‌هزینه، آلودگی ذرات و آب را پایین بیاورید تا سایش، خوردگی و خرابی تکراری کاهش پیدا کند.

اولین قدم، جدا کردن «منبع آلودگی» از «محل مشاهده آلودگی» است. خیلی وقت‌ها شما تیره شدن روغن، گرفتگی فیلتر یا افت فشار را داخل تجهیز می‌بینید؛ اما منبع آلودگی می‌تواند یکی از این‌ها باشد: بشکه و مخزن ذخیره، قیف و پمپ دستی، شیلنگ انتقال، یا حتی روش نمونه‌برداری اشتباه.

چک سریع ۱۵ دقیقه‌ای: از بیرون به داخل

• درپوش بشکه‌ها سالم است؟ بشکه نیمه‌باز یا درپوش ترک‌خورده یعنی گرد و غبار دائماً وارد روغن می‌شود.
• رنگ و بوی روغنِ تازه با روغنِ در حال مصرف یکی است؟ بوی تند اکسیداسیون یا تغییر شدید رنگ می‌تواند نشانه دمای بالا یا ورود آلودگی باشد.
• روی قیف/پمپ دستی، ذرات قابل دیدن یا لایه خاک وجود دارد؟ اگر بله، شما آلودگی را مستقیم تزریق می‌کنید.
• آثار کف، شیرابه یا امولسیون (حالت شیری) دیده می‌شود؟ این‌ها نشانه ورود آب یا هوا و به هم خوردن شرایط کاری است.

نکته میدانی: در محیط‌های خاکی مثل معادن و پروژه‌های راهسازی، ذرات سیلیس (گرد و خاک) ریزتر از چیزی هستند که با چشم دیده شود، اما به شدت ساینده‌اند. پس «تمیز به نظر رسیدن» ابزار انتقال، معیار قابل اتکا نیست؛ باید فرآیند را استاندارد کنید، نه ظاهر را.

چگونه یک «ایستگاه انتقال و فیلتر» کم‌هزینه بسازیم؟

برای کنترل آلودگی، لازم نیست حتماً تجهیزات گران بخرید. در بسیاری از سایت‌های دورافتاده، یک ایستگاه ساده انتقال روغن با دو اصل نتیجه می‌دهد: ۱) روغن فقط از مسیر بسته و تمیز منتقل شود ۲) قبل از ورود به تجهیز، یک مرحله فیلتراسیون مناسب انجام شود.

حداقل اجزای پیشنهادی

• پمپ انتقال (دستی یا برقی سبک) با اتصالات ثابت و درپوش‌دار
• شلنگ کوتاه با سرپوش و قلاب آویز (شلنگ روی زمین یعنی آلودگی دائمی)
• هوزینگ فیلتر خطی (inline) یا فیلتر بای‌پس قابل نصب
• فیلتر المنت با میکرون مناسب (بر اساس نوع سیستم)
• یک مخزن کوچک تمیز برای «روغن آماده مصرف» (اگر امکانش هست)

اگر در سایت شما همزمان مصرف خودرویی و صنعتی دارید، مسیرها را جدا کنید. انتقال روغن موتور با قیف مشترک برای روغن هیدرولیک، یکی از رایج‌ترین خطاهای انسانی در روانکاری است؛ چون هم آلودگی ذره‌ای را بالا می‌برد و هم ریسک ناسازگاری روغن‌ها را ایجاد می‌کند.

در بخش‌هایی از کشور که سایت‌ها در حاشیه شهر و با تامین دوره‌ای کار می‌کنند، بهتر است تامین روغن را به شکل برنامه‌ریزی‌شده انجام دهید. برای مثال اگر پروژه شما نزدیک پایتخت است، پوشش تامین شهری می‌تواند ریسک کمبود یا خرید اضطراری را کاهش دهد؛ در همین راستا می‌توانید از پوشش روغن موتور در تهران و شهرستانها برای هماهنگی تامین و تحویل استفاده کنید.

چگونه «میکرون فیلتر» را درست انتخاب کنیم؟

انتخاب فیلتر فقط با جمله «هرچه ریزتر بهتر» اشتباه است. فیلتر خیلی ریز می‌تواند افت فشار ایجاد کند، دبی را کم کند یا سریع کیپ شود و شما را مجبور کند فیلتر را باز کنید؛ و هر بار بازکردن یعنی یک فرصت برای ورود گرد و خاک. بنابراین باید بین سطح پاکیزگی موردنیاز و قابلیت کارکرد در شرایط دورافتاده توازن ایجاد کنید.

قاعده ساده انتخاب

• برای سیستم‌های حساس مثل هیدرولیک سروو یا تجهیزات دقیق: فیلتر ریزتر و کنترل دقیق‌تر لازم است.
• برای سیستم‌های خشن و خاکی (مثلاً برخی گیربکس‌های باز، تجهیزات راهسازی): فیلتر خیلی ریز ممکن است عملیاتی نباشد؛ تمرکز روی انتقال بسته و جلوگیری از ورود گرد و غبار مهم‌تر است.
• اگر آب مسئله است، فقط فیلتر ذرات کافی نیست؛ باید سراغ کنترل رطوبت و تنفس‌گیر بروید.

راهکار کم‌هزینه و قابل اجرا برای بسیاری از سایت‌ها، استفاده از فیلتراسیون بای‌پس (kidney loop) در زمان خاموشی یا شیفت‌های کم‌بار است. این روش با دبی پایین اما پیوسته، ذرات ریز را به مرور کاهش می‌دهد و نیاز به توقف‌های سنگین را کمتر می‌کند.

اگر مجبورید بین «فیلتر ریز با بازکردن مکرر» و «فیلتر کمی درشت‌تر با فرآیند کاملاً بسته» یکی را انتخاب کنید، معمولاً گزینه دوم در سایت‌های خاکی نتیجه بهتری می‌دهد.

چگونه از ورود گرد و خاک و آب جلوگیری کنیم؟

فیلتراسیون زمانی بیشترین ارزش را دارد که ورودی آلودگی را هم کم کنید. در سایت دورافتاده، سه ورودی اصلی آلودگی عبارت‌اند از: تنفس مخازن، باز و بسته کردن‌های مکرر، و نگهداری نامناسب ظروف.

راهکارهای کم‌هزینه ضد گرد و خاک

• روی درپوش مخزن‌ها و بشکه‌ها «کلاهک گرد و غبار» بگذارید و از پارچه یا گونی به عنوان درپوش استفاده نکنید (پرز و خاک اضافه می‌کند).
• قیف و ابزار انتقال را فقط برای یک نوع روغن اختصاص دهید و در جعبه دربسته نگه دارید.
• شلنگ‌ها را از زمین جدا نگه دارید و سرشلنگ‌ها را درپوش‌دار کنید.

راهکارهای کم‌هزینه برای کاهش ورود آب

• بشکه‌ها را زیر باران و آفتاب مستقیم رها نکنید؛ چرخه گرم و سرد باعث مکش رطوبت و میعان می‌شود.
• بشکه را افقی روی دو پایه بگذارید به شکلی که درپوش‌ها در وضعیت ساعت ۳ و ۹ باشند؛ این کار از جمع شدن آب روی درپوش و نفوذ تدریجی جلوگیری می‌کند.
• برای مخازن ثابت، اگر امکان دارید از تنفس‌گیر رطوبت‌گیر استفاده کنید (حتی نمونه‌های اقتصادی هم اثرگذارند).

در شهرهای ساحلی و مرطوب، کنترل رطوبت حیاتی‌تر است. اگر سایت شما به زنجیره تامین جنوب کشور وابسته است، برنامه‌ریزی تامین پایدار و جلوگیری از خریدهای لحظه‌ای می‌تواند کیفیت نگهداری را بالا ببرد؛ برای هماهنگی تامین در منطقه می‌توانید از پوشش روغن صنعتی در بندرعباس و دیگر شهرهای استان هرمزگان استفاده کنید.

چگونه پاکیزگی را «اندازه‌گیری» کنیم وقتی آزمایشگاه کنارمان نیست؟

در سایت دورافتاده، شما معمولاً به شمارش ذرات آنلاین یا آزمایشگاه سریع دسترسی ندارید؛ اما هنوز هم می‌توانید یک کنترل میدانی قابل اتکا داشته باشید. هدف از اندازه‌گیری، رسیدن به عددهای پیچیده نیست؛ هدف این است که روند آلودگی را بفهمید و تصمیم‌های ساده اما درست بگیرید: فیلتر تعویض شود؟ فیلتراسیون بای‌پس انجام شود؟ نشتی آب داریم؟

روش‌های ساده و کم‌هزینه پایش

• ثبت افت فشار فیلتر و ساعت کارکرد: اگر افت فشار زودتر از همیشه بالا می‌رود، ورودی آلودگی یا مشکل نگهداری دارید.
• بازرسی بصری کنترل‌شده: نمونه را در ظرف شفاف تمیز زیر نور ثابت بررسی کنید؛ وجود ذرات براق (سایش)، کدری شیری (آب) یا لجن تیره (اکسیداسیون/رسوب) را ثبت کنید.
• مقایسه دوره‌ای: نمونه امروز را با نمونه ماه قبل در یک شرایط نوری یکسان مقایسه کنید تا تغییر روند مشخص شود.

اگر امکان ارسال نمونه به آزمایشگاه برای شما فراهم است، برنامه نمونه‌برداری را منظم کنید و از یک نقطه ثابت نمونه بگیرید؛ نمونه‌برداری اشتباه می‌تواند شما را به تصمیم‌های پرهزینه و بی‌اثر ببرد. حتی با فاصله‌های زمانی طولانی، داشتن روند تاریخی بهتر از تصمیم بر اساس حدس است.

چگونه برنامه اجرایی ۳۰ روزه بچینیم؟ (از آشفتگی به روال استاندارد)

بزرگ‌ترین مشکل سایت‌های دورافتاده «نبود روال» است: هر شیفت با ابزار خودش روغن می‌زند، هر نفر درپوش را یک جور می‌بندد، و هیچ ثبت حداقلی وجود ندارد. یک برنامه ۳۰ روزه ساده، معمولاً اثر بیشتری از خرید یک تجهیز گران دارد.

هفته اول: نظم و جداسازی

1. همه ظروف، قیف‌ها و پمپ‌ها را برچسب‌گذاری کنید (هر روغن یک رنگ/کد).
2. محل نگهداری بشکه‌ها را از مسیر خاکی و بادگیر دور کنید.
3. یک نفر را مسئول «باز و بسته کردن» و کنترل درپوش‌ها کنید.

هفته دوم: مسیر بسته و فیلتراسیون

1. انتقال روغن را از قیف باز به سیستم پمپ و شیلنگ درپوش‌دار تغییر دهید.
2. یک فیلتر خطی در مسیر انتقال اضافه کنید و دوره تعویض را بر اساس افت فشار تنظیم کنید.

هفته سوم: پایش و ثبت

1. برای هر تجهیز یک برگه ثبت ساده بسازید: تاریخ، ساعت کارکرد، مقدار اضافه‌شده، وضعیت فیلتر، مشاهده ظاهری.
2. دو نقطه نمونه‌گیری ثابت تعیین کنید (مثلاً خروجی مخزن و نقطه برگشت).

هفته چهارم: اصلاح و استانداردسازی

1. سه خطای پرتکرار را شناسایی و اصلاح کنید (مثلاً شیلنگ روی زمین، قیف مشترک، بشکه نیمه‌باز).
2. قطعات مصرفی (المنت فیلتر، اورینگ، درپوش) را برای یک ماه جلوتر ذخیره کنید.

اگر ناوگان یا تجهیزات شما در چند شهر پخش است، تامین یکدست و جلوگیری از خرید پراکنده بازار اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. برای مثال در مسیرهای صنعتی غرب کشور، استفاده از پوشش شهری می‌تواند برنامه‌ریزی شما را منظم‌تر کند؛ پوشش روغن صنعتی در کرمانشاه می‌تواند نقطه شروع مناسبی برای هماهنگی تامین منطقه‌ای باشد.

مقایسه راهکارهای کم‌هزینه: کدام برای سایت شما بهتر است؟

همه سایت‌ها یکسان نیستند. بعضی جاها مشکل اصلی گرد و خاک است، بعضی جاها آب و رطوبت، و بعضی جاها خطای انسانی. جدول زیر کمک می‌کند سریع‌تر تصمیم بگیرید کدام اقدام، بیشترین بازده را دارد.

جمع بندی: مسیر عملی برای کاهش خرابی با پاکیزگی روغن

فیلتراسیون و پاکیزگی روغن در سایت‌های دورافتاده یک پروژه پیچیده نیست؛ اگر آن را به چند اقدام مشخص تبدیل کنید: اول مسیر ورود آلودگی را ببندید (انتقال بسته، جداسازی ابزار، نگهداری درست بشکه). بعد یک فیلتراسیون قابل اتکا قبل از ورود روغن به تجهیز اضافه کنید (فیلتر خطی یا بای‌پس با انتخاب منطقی میکرون). در نهایت، با یک سیستم ثبت ساده و پایش میدانی، روند را کنترل کنید تا تصمیم‌ها بر اساس داده باشد نه حدس.

موتورازین در کنار نقش تامین‌کننده، به عنوان مرجع تخصصی روانکار تلاش می‌کند انتخاب و مدیریت روغن را برای اتوسرویس‌ها، ناوگان‌ها و صنایع از حالت سلیقه‌ای خارج کند. اگر در سایت شما مسئله آلودگی، آب در روغن یا خرابی‌های تکراری وجود دارد، تیم موتورازین می‌تواند در انتخاب روش فیلتراسیون، برنامه پایش و تامین پایدار روغن همراه شما باشد. هدف این است که با هزینه منطقی، عمر تجهیز بالا برود و توقف خط و ریسک خرابی کاهش پیدا کند.

پرسش های متداول

در سایت دورافتاده، اول فیلتر بخریم یا اول فرآیند انتقال را اصلاح کنیم؟

در بیشتر سایت‌های خاکی، اصلاح فرآیند انتقال و نگهداری (مسیر بسته، شیلنگ درپوش‌دار، ابزار اختصاصی) اولویت دارد. چون اگر ورودی آلودگی زیاد باشد، هر فیلتری سریع کیپ می‌شود و شما مجبور به باز و بسته کردن مکرر می‌شوید؛ همین کار آلودگی را بیشتر می‌کند. بعد از کنترل ورودی، فیلتر خطی یا بای‌پس بیشترین بازده را می‌دهد.

علت شیری شدن روغن چیست و با فیلتر ذرات حل می شود؟

شیری شدن معمولاً نشانه ورود آب و تشکیل امولسیون است (میعان، نفوذ باران، نشتی مبدل، شستشو یا بخار). فیلتر ذرات به تنهایی آب را حذف نمی‌کند. باید منبع ورود آب را پیدا کنید و همزمان نگهداری بشکه و تنفس مخزن را اصلاح کنید. در مواردی، استفاده از روش‌های آب‌گیری یا فیلتراسیون مخصوص رطوبت لازم می‌شود.

چه زمانی فیلتراسیون بای پس از تعویض روغن بهتر است؟

وقتی روغن هنوز از نظر گرانروی و وضعیت کلی قابل استفاده است اما پاکیزگی پایین آمده (ذرات بالا، گرفتگی فیلتر، آلودگی محیطی)، فیلتراسیون بای‌پس می‌تواند عمر روغن را افزایش دهد و تعویض‌های زودهنگام را کم کند. این تصمیم بهتر است با روند پایش (ثبت افت فشار، مشاهده ظاهری و در صورت امکان آنالیز) پشتیبانی شود تا ریسک بالا نرود.

چرا فیلترها زود به زود کیپ می شوند؟

سه علت پرتکرار وجود دارد: ورودی آلودگی زیاد (قیف باز، شیلنگ روی زمین، درپوش بشکه خراب)، انتخاب فیلتر خیلی ریز برای شرایط خاکی، یا وجود آلودگی غیرعادی مثل لجن و رسوب ناشی از اکسیداسیون. راه حل کم‌هزینه این است که ابتدا مسیر انتقال را بسته و تمیز کنید، سپس میکرون فیلتر را متناسب با شرایط عملیاتی انتخاب کنید و دوره تعویض را با افت فشار مدیریت کنید.

آیا می توان از یک قیف برای چند روغن استفاده کرد اگر تمیزش کنیم؟

در عملِ سایت دورافتاده، این کار معمولاً به آلودگی و خطا ختم می‌شود؛ چون تمیزکاری کامل، زمان‌بر و وابسته به انضباط نفرات است. بهترین روش کم‌هزینه این است که برای هر نوع روغن ابزار اختصاصی داشته باشید و آن را در جعبه دربسته نگه دارید. این کار هم پاکیزگی را بهتر می‌کند و هم ریسک اختلاط یا ناسازگاری را پایین می‌آورد.

منابع:

ASTM D4378 – Standard Practice for In-Service Monitoring of Mineral Turbine Oils for Steam, Gas, and Combined Cycle Turbines
ISO 4406:2017 – Hydraulic fluid power — Fluids — Method for coding the level of contamination by solid particles