وقتی از «روغن سنتتیک» صحبت میکنیم، خیلی وقتها اختلاف اصلی نه روی برچسب ویسکوزیته (مثل 5W-30) بلکه در فناوری پایهروغن پنهان است. در بازار ایران هم با وجود تنوع برندها، دو خانواده بیشتر از همه در انتخابهای حرفهای مطرحاند: سنتتیک مبتنی بر PAO (پلیآلفااولفین، گروه IV) و سنتتیک مبتنی بر Group III (روغن پایه معدنیِ شدیداً هیدروکراکشده). تفاوت بنیادین این دو، از جنس «کیفیت افزودنی» یا «تبلیغات» نیست؛ بلکه به ساختار مولکولی، یکنواختی، میزان ناخالصیهای واکنشپذیر و در نتیجه، رفتار در گرما، اکسیداسیون و تبخیرپذیری برمیگردد.
در این مقاله، مقایسه PAO و Group III را با نگاه دادهمحور و نزدیک به شرایط واقعی ایران (تابستانهای داغ، ترافیکهای طولانی، سوخت و سیکل رانندگی شهری) پیش میبریم و مشخص میکنیم کدامیک در چه سناریویی «دوام» بهتری میدهد؛ بهخصوص در محورهای پایداری حرارتی، NOACK، اکسیداسیون، رفتار در ترافیک و هزینه کل مالکیت.
PAO و Group III دقیقاً چه هستند و چرا از همان ابتدا متفاوت عمل میکنند؟
برای یک مقایسه قابل استناد، باید از تعریف پایهروغن شروع کنیم؛ چون بسیاری از شاخصهای دوام، از همینجا تعیین میشوند. PAO یک پایهروغن «سنتزی واقعی» (Group IV) است که از سنتز شیمیایی زنجیرههای هیدروکربنی با توزیع مولکولی نسبتاً یکنواخت ساخته میشود. این یکنواختی معمولاً به معنی پایداری بهتر در برابر اکسیداسیون، فراریت کمتر و رفتار قابل پیشبینیتر در دمای بالا است.
در مقابل، Group III از پالایش شدید روغن خام (هیدروکراکینگ/هیدروایزومریزاسیون) به دست میآید. نتیجه میتواند بسیار باکیفیت باشد و در بسیاری از فرمولها، «سنتتیک» نامیده میشود؛ اما همچنان از نظر منشأ و توزیع مولکولی، به اندازه PAO یکنواخت نیست و بسته به کیفیت خوراک و فرآیند پالایش، پراکندگی خواص میتواند بیشتر باشد.
نکته کلیدی برای مخاطب ایرانی این است: در خودروهایی که تابستانهای طولانی، ترافیک سنگین و توقف–حرکت مکرر دارند، تفاوت کوچک در فراریت یا مقاومت اکسیداسیون، میتواند به تفاوت محسوس در کمشدن روغن، افت ویسکوزیته، تیرهشدن سریع، رسوب و افزایش مصرف سوخت تبدیل شود.
- PAO (گروه IV): یکنواختی مولکولی بالاتر، معمولاً فراریت و اکسیداسیون کمتر، عملکرد پایدارتر در دمای بالا
- Group III: کیفیت خوب تا بسیار خوب (بسته به تولیدکننده)، اقتصادیتر، اما حساستر به طراحی فرمول و کیفیت افزودنیها
معیارهای فنی سنجش دوام: از NOACK تا آزمونهای اکسیداسیون و کنترل لجن
برای اینکه بحث از سطح «حس راننده» بالاتر برود، باید معیارهای قابل اندازهگیری را بشناسیم. در ادبیات استاندارد و آزمونهای موتور، چند شاخص بهطور مستقیم یا غیرمستقیم به دوام روغن در گرما و ترافیک ربط دارند. مهمترین آنها NOACK (تبخیرپذیری در دمای بالا)، شاخصهای اکسیداسیون و آزمونهای رسوب/لجن هستند که معمولاً در چارچوب عملکردی استانداردهای API و ACEA، و همچنین تستهای موتور مرتبط با آنها ارزیابی میشوند.
NOACK چیست و چرا برای ایران مهمتر از بسیاری از بازارهاست؟
NOACK بهطور مفهومی نشان میدهد چه درصدی از روغن در دمای بالا (در یک آزمون استاندارد) تبخیر میشود. هرچه NOACK پایینتر باشد، معمولاً مصرف روغن کمتر، غلیظشدن باقیمانده روغن کندتر، و ریسک رسوب در رینگها و توربو کمتر میشود. در شهرهایی مثل اهواز، بندرعباس یا یزد که دمای محیط بالا و بار حرارتی موتور بیشتر است، این موضوع اهمیت دوچندان دارد.
اکسیداسیون و نیتراسیون در ترافیک چه میکنند؟
ترافیک شهری یعنی زمان زیاد در دمای کارکرد، تهویه محدود رادیاتور در توقف، و چرخههای مکرر افزایش دما. این شرایط، نرخ اکسیداسیون را بالا میبرد و روغن زودتر به سمت افزایش اسیدیته، افت عملکرد افزودنیهای آنتیاکسیدان و تشکیل رسوب میرود. اینجاست که «نوع پایهروغن» با «کیفیت پکیج افزودنی» همافزا میشود؛ یعنی حتی PAO هم اگر افزودنی ضعیف داشته باشد، معجزه نمیکند و Group III قوی هم میتواند بسیار خوب عمل کند.
در تجربه میدانی بسیاری از تعمیرکاران، روغنی که در ترافیک دیرتر «بوی تند اکسیدشدگی» میگیرد و کمتر کم میشود، معمولاً در فراریت و کنترل اکسیداسیون قویتر طراحی شده است؛ این همان جایی است که تفاوت PAO و Group III خود را نشان میدهد، اما نه بدون نقش افزودنیها.
پایداری حرارتی و رفتار در گرمای شدید: کدامیک کمتر «میریزد»؟
این بخش را با یک واقعیت شروع کنیم: «گرما» فقط دمای آب رادیاتور نیست؛ بسیاری از نقاط موتور (اطراف رینگها، پیستون، یاتاقان توربو و ناحیه سوپاپها) دماهای بالاتری را تجربه میکنند. پایداری حرارتی یعنی روغن در این نقاط، چقدر دیرتر دچار شکست مولکولی، افت ویسکوزیته مؤثر، و تولید محصولات اکسیداسیون میشود.
در حالت کلی، PAO به دلیل یکنواختی و ناخالصی کمتر، تحمل حرارتی بهتری دارد و در دمای بالا پایدارتر باقی میماند. Group III هم میتواند عملکرد بسیار خوبی داشته باشد، اما حساستر به طراحی فرمول است؛ یعنی دو روغن Group III ممکن است اختلاف عملکرد معناداری داشته باشند، چون کیفیت پایهروغن و میزان استفاده از بهبوددهنده شاخص گرانروی (VII) متفاوت است.
برای شرایط ایران، یک نکته کاربردی این است که در گرمای شدید، ریسک نازکشدن فیلم روغن در دورهای بالا و افزایش تبخیر مطرح میشود. بنابراین اگر خودرو شما در تابستان، بار سنگین میکشد یا مسیرهای طولانی با کولر و ترافیک دارد، انتخاب فرمولی با پایداری حرارتی بالاتر منطقیتر است.
- PAO: معمولاً پایداری بهتر در دمای بالا و افت خواص کندتر
- Group III: عملکرد خوب تا عالی، اما وابستهتر به کیفیت ساخت و میزان استفاده از VII
NOACK و مصرف روغن: چرا بعضی روغنها در تابستان زودتر کم میشوند؟
اگر قرار باشد یک شاخص را برای «دوام در گرما» انتخاب کنیم که مستقیم به رفتار روزمره راننده هم وصل شود، NOACK انتخاب خوبی است. تبخیرپذیری بالا یعنی بخشی از اجزای سبکتر روغن در دمای بالا تبخیر میشوند؛ این پدیده میتواند به شکل کمشدن سطح روغن یا حتی افزایش رسوب در ناحیه پیستون و رینگها خودش را نشان دهد.
از نظر روند کلی، PAO معمولاً NOACK پایینتری نسبت به بسیاری از فرمولهای Group III دارد؛ اما این «قانون قطعی» نیست. برخی تولیدکنندگان Group III با استفاده از پایهروغن بسیار باکیفیت و کنترل دقیق بر برشپذیری و افزودنیها، میتوانند NOACK رقابتی ارائه دهند. بنابراین برای تصمیم مهندسی، بهترین کار این است که به دیتاشیت و مشخصات فنی رسمی محصول نگاه کنیم.
در خودروهای شهری ایران، بهخصوص موتورهایی که دما بالا و ریزنشتها یا PCV ضعیف دارند، NOACK بالاتر میتواند به مصرف روغن محسوستر منجر شود. اگر هدف شما کمکردن ریسک کمشدن روغن بین دو سرویس است، بررسی NOACK و پایداری حرارتی اولویت دارد.
برای انتخاب محصول در دستهبندیهای مختلف و تطبیق با نیاز خودرو، راهنمای روغن موتور کمک میکند تا گزینهها را بر اساس گرید، استاندارد و کاربری فیلتر کنید، بدون اینکه انتخاب صرفاً سلیقهای بماند.
اکسیداسیون، رسوب و لجن: نقش پایهروغن در «تمیز ماندن» موتور در ترافیک
در ترافیک شهری، موتور زمان بیشتری را با دمای پایدار و گردش محدود هوا کار میکند و خاموش/روشن شدنهای مکرر هم شرایط شیمیایی روغن را سختتر میکند. نتیجه میتواند افزایش اکسیداسیون و در برخی موتورهای بنزینی، افزایش فرآوردههای نیتراسیون باشد. اینها در نهایت به سمت تیرهشدن سریع روغن، افزایش ویسکوزیته در اثر اکسیداسیون، و تشکیل لجن میروند؛ مخصوصاً اگر فاصله تعویض طولانی شود یا کیفیت فیلتر و تهویه کارتر ایدهآل نباشد.
از منظر پایهروغن، PAO معمولاً در برابر اکسیداسیون مقاومتر است و دیرتر وارد فاز «افت شتابدار» میشود. Group III هم اگر با پکیج افزودنی قوی (آنتیاکسیدانها، دیتِرجنتها و دیسپرسنتها) طراحی شده باشد، میتواند در بسیاری از خودروهای شهری عملکرد کافی و حتی عالی ارائه دهد. تفاوت در اینجاست که PAO در سناریوهای سخت (گرمای بالا + ترافیک + بار) حاشیه اطمینان بیشتری میدهد.
در اتوسرویسها، یک خطای رایج این است که فقط «تمامسنتتیک بودن» را معیار تمیزی موتور بدانند. در عمل، تمیزی تابع مجموعهای از عوامل است: کیفیت پایه، کیفیت افزودنی، سلامت موتور، کیفیت سوخت، و فاصله تعویض. برای همین، در برنامههای سرویس حرفهای بهتر است علاوه بر نوع پایه، به استانداردهای عملکردی (API/ACEA) و توصیه سازنده خودرو هم پایبند بمانیم.
جدول تصمیم برای گرما، ترافیک و دوام
برای تصمیمگیری سریعتر، جدول زیر جمعبندی مقایسه PAO و Group III را در معیارهای مرتبط با شرایط ایران نشان میدهد. این جدول «قانون مطلق» نیست، اما یک چارچوب عملی برای گفتگو بین مدیر ناوگان، تعمیرکار و خریدار حرفهای ایجاد میکند.
| معیار | PAO (Group IV) | Group III | برداشت عملی برای ایران |
|---|---|---|---|
| پایداری حرارتی | معمولاً بالاتر | خوب تا بسیار خوب (وابسته به کیفیت) | در تابستانهای داغ و بار زیاد، PAO حاشیه اطمینان بیشتری میدهد. |
| NOACK (تبخیرپذیری) | معمولاً کمتر | متغیر؛ از متوسط تا رقابتی | برای کمشدن روغن در گرما، NOACK پایینتر یک مزیت جدی است. |
| اکسیداسیون/تشکیل لجن | مقاومت ذاتی بهتر | وابسته به افزودنیها و شرایط سرویس | در ترافیک و توقف–حرکت، ترکیب پایه + پکیج افزودنی تعیینکننده است. |
| رفتار در ترافیک شهری | پایدارتر در سیکل دمایی سخت | عموماً مناسب؛ تفاوت بین محصولات بیشتر است | اگر خودرو همیشه در ترافیک سنگین است، انتخاب دقیقتر اهمیت دارد. |
| هزینه خرید | بالاتر | اقتصادیتر | برای ناوگانهای حساس به هزینه، Group III باکیفیت میتواند بهینه باشد. |
| ریسک اختلاف کیفیت بین برندها | معمولاً کمتر (اما صفر نیست) | بیشتر | در Group III باید بیشتر به دیتاشیت، استاندارد و اعتبار تأمین توجه کرد. |
هزینه و ارزش واقعی: آیا PAO همیشه «بهصرفهتر» تمام میشود؟
این بخش را با یک جمله مقدمهمحور شروع کنیم: قیمت بالاتر، الزاماً هزینه بالاتر نیست؛ اما فقط وقتی که «شرایط کارکرد» به آن نیاز داشته باشد. PAO معمولاً گرانتر است و اگر خودرو شما شرایط نسبتاً نرمال دارد (رانندگی ترکیبی، ترافیک متوسط، دمای محیط معمولی، عدم بار سنگین)، یک Group III باکیفیت و دارای استاندارد مناسب میتواند بهترین نسبت هزینه/کارایی را ارائه دهد.
اما در سناریوهای سختتر، مثل مسیرهای طولانی در گرما، ترافیک بسیار سنگین، یا موتورهای توربو و حساس به رسوب، PAO میتواند با کاهش ریسکهایی مثل کمشدن روغن، افت خواص در انتهای دوره سرویس، و تشکیل رسوب توجیه اقتصادی پیدا کند. این توجیه معمولاً نه با شعار، بلکه با شاخصهای قابل مشاهده سنجیده میشود: ثبات سطح روغن، تغییرات صدای موتور، کنترل مصرف سوخت و وضعیت ظاهری روغن در پایان دوره.
در شهرهایی با ترافیک و گرمای شناختهشده، انتخاب روغن باید واقعبینانهتر باشد. برای مثال، اگر الگوی رانندگی شما غالباً شهری و سنگین است، تامین روغن موتور در شهر تهران میتواند مسیر انتخاب را بر اساس شرایط عملیاتی شهری روشنتر کند، بدون اینکه وارد بحثهای بازاری شوید.
چالشها و راهحلها در انتخاب PAO یا Group III برای ترافیک و گرما
در عمل، تصمیمگیری فقط بین دو کلمه PAO و Group III نیست؛ بلکه بین «ریسک» و «حاشیه اطمینان» است. برای اینکه انتخاب به تصمیم مهندسی نزدیک شود، چالشهای رایج و راهحلهای پیشنهادی را به شکل کاربردی مرور میکنیم.
چالش ۱: روغن سریع کم میشود یا مجبورید بین سرویسها اضافه کنید
- ریشههای محتمل: NOACK بالاتر، دمای کارکرد بالا، PCV ضعیف، گرید نامتناسب، یا فرسودگی موتور
- راهحل روانکارمحور: تمرکز روی فرمول با NOACK پایینتر و پایداری حرارتی بالاتر (اغلب PAO یا Group III ممتاز)، و انتخاب ویسکوزیته مطابق توصیه سازنده
چالش ۲: تیرهشدن خیلی سریع و افت کیفیت در ترافیک
- ریشههای محتمل: اکسیداسیون بالا در سیکل توقف–حرکت، کیفیت افزودنی ناکافی، آلودگی ورودی، یا فیلتر ضعیف
- راهحل روانکارمحور: انتخاب روغن با استاندارد عملکردی معتبر و پکیج دیتِرجنت/دیسپرسنت قوی؛ در شرایط سخت، پایه PAO میتواند حاشیه اطمینان ایجاد کند
چالش ۳: اختلاف تجربه بین دو روغن «هر دو تمامسنتتیک»
- ریشههای محتمل: تفاوت واقعی پایهروغن (Group III در برابر PAO)، تفاوت کیفیت تولید، و اختلاف طراحی افزودنیها
- راهحل اجرایی: به جای تکیه به عنوان «Full Synthetic»، به دیتاشیت، استاندارد (API/ACEA) و شاخصهایی مثل NOACK توجه کنید؛ در ناوگان، یک دوره پایش و ثبت داده ساده انجام دهید
اگر خودروی شما در اقلیم بسیار گرم کار میکند (مثلاً جنوب کشور) یا چرخههای سنگین شهری دارد، بررسی گزینههای روغن موتور در شهر بندرعباس کمک میکند تصمیم به جای حدس، بر پایه شرایط محیطی و عملیاتی نزدیک شود.
جمعبندی: برای گرما، ترافیک و NOACK کدام انتخاب منطقیتر است؟
PAO و Group III هر دو میتوانند «سنتتیک» و مناسب خودرو باشند، اما در منطق دوام، یکسان نیستند. PAO بهطور ذاتی به دلیل یکنواختی مولکولی، معمولاً در پایداری حرارتی، کنترل اکسیداسیون و NOACK حاشیه اطمینان بالاتری میدهد؛ مزیتی که در تابستانهای داغ، ترافیکهای طولانی و موتورهای حساس (بهخصوص توربو) پررنگتر میشود. در مقابل، Group III باکیفیت میتواند در بخش بزرگی از خودروهای شهری ایران، بهترین نسبت هزینه/کارایی را بسازد، به شرطی که استاندارد عملکردی معتبر داشته باشد و فرمول آن از نظر NOACK و کنترل رسوب ضعیف نباشد.
اگر بخواهیم قابل استناد جمعبندی کنیم: برای استفاده نرمال و مدیریت هزینه، Group III ممتاز با استاندارد درست انتخاب منطقی است؛ اما برای حداکثر دوام در گرما، ترافیک سنگین و ریسک کمشدن روغن، PAO معمولاً انتخاب مطمئنتری است. تصمیم نهایی باید با توجه به توصیه سازنده، شرایط کارکرد و دادههای واقعی (سطح روغن، تغییرات ظاهری و زمان سرویس) گرفته شود.
پرسشهای متداول
1) آیا هر روغن «تمامسنتتیک» یعنی PAO است؟
خیر. در بسیاری از بازارها، عبارت تمامسنتتیک میتواند برای روغنهای Group III هم استفاده شود. بنابراین برچسب بهتنهایی تعیینکننده نیست. اگر برایتان مهم است که پایه PAO باشد، باید مشخصات فنی، دیتاشیت یا اطلاعات رسمی فرمولاسیون محصول را بررسی کنید. برای دوام، استاندارد عملکردی و NOACK غالباً از اسم بازاری مهمترند.
2) در ترافیک تهران، PAO واقعاً تفاوت ایجاد میکند؟
در ترافیک سنگین، روغن زمان بیشتری را در دمای بالا و چرخه توقف–حرکت میگذراند؛ این یعنی فشار بیشتر روی کنترل اکسیداسیون و تبخیر. PAO معمولاً حاشیه اطمینان بهتری میدهد و ممکن است کمشدن روغن و افت خواص در انتهای دوره سرویس کمتر شود. با این حال، یک Group III ممتاز با افزودنی قوی هم میتواند کاملاً کافی باشد.
3) NOACK پایینتر دقیقاً چه کمکی به خودرو میکند؟
NOACK پایینتر یعنی درصد تبخیر روغن در دمای بالا کمتر است. در عمل، این موضوع میتواند به کاهش مصرف روغن، کاهش ریسک رسوب در نواحی داغ (مثل رینگها و توربو) و ثبات بهتر خواص روغن در طول کارکرد کمک کند. البته مصرف روغن فقط به NOACK وابسته نیست و سلامت موتور و سیستم تهویه کارتر هم اثرگذارند.
4) آیا میتوان با Group III هم فواصل تعویض را زیاد کرد؟
بهصورت اصولی، فاصله تعویض تابع توصیه سازنده، شرایط کارکرد و استاندارد عملکرد روغن است. برخی روغنهای Group III باکیفیت میتوانند در شرایط مناسب، دوام خوبی داشته باشند؛ اما در ترافیک سنگین و گرمای بالا، ریسک اکسیداسیون و افت افزودنیها بیشتر میشود. اگر قصد افزایش فاصله دارید، بهتر است دادهمحور عمل کنید و حداقل از نشانههای عملکرد و کیفیت سرویس مطمئن باشید.
5) برای شهرهای بسیار گرم مثل اهواز یا بندرعباس کدام منطقیتر است؟
در اقلیمهای بسیار گرم، فشار حرارتی روی روغن بیشتر است و NOACK و پایداری حرارتی اهمیت بیشتری پیدا میکند. در این سناریوها، PAO معمولاً انتخاب مطمئنتری است، بهخصوص اگر موتور توربو باشد یا خودرو زیر بار کار کند. با این حال، Group III ممتاز با دیتاشیت قوی هم میتواند انتخاب قابل دفاعی باشد، اگر مشخصات آن برای شرایط سخت مناسب طراحی شده باشد.
6) اگر بودجه محدود باشد، چگونه بین این دو بهتر انتخاب کنیم؟
با بودجه محدود، اولویت را روی استاندارد عملکردی درست (API/ACEA مناسب موتور)، ویسکوزیته توصیهشده و کیفیت تأمین بگذارید. سپس در میان گزینههای موجود، به شاخصهایی مثل NOACK و پایداری حرارتی توجه کنید. بسیاری از کاربران با یک Group III ممتاز به نتیجه خوب میرسند؛ PAO زمانی ارزش افزوده بیشتری دارد که واقعاً در سیکل کاری سخت (گرما + ترافیک + بار) باشید.
بدون نظر