ساعت ۳ بعدازظهرِ یک روز داغ تابستانی، روی جبهه خاکی پروژه راهسازی، بولدوزر با فشار زمانبندی کار میکند تا به برنامه قیرریزی برسند. گردوغبار مثل مه روی سایت نشسته و کامیونها مدام رفتوآمد دارند. ناگهان صدای غیرعادی از قسمت پینوبوش تیغه میآید، حرکت سنگین میشود و اپراتور مجبور به توقف ناخواسته میشود. تعمیرکار میرسد؛ گریسکاری «هست»، اما گریس تمیز نیست: نازل گریسپمپ روی زمین رها شده، قبل از اتصال پاک نشده و همان آلودگیِ گردوغبار وارد گریسخور شده است. نتیجه: سایش سریع، لقی، و توقف چندساعته وسط شیفت. برنامه PM روی کاغذ وجود داشت، اما اجرای روانکاری در سایت پروژه بهمعنای واقعی انجام نشده بود.
این مقاله برای پیمانکاران، سرپرستهای کارگاه و تیمهای نت پروژههای راهسازی نوشته شده تا PM روانکاری را از «لیستهای کلی» به «رویه اجرایی قابل کنترل» تبدیل کند؛ با کارت کار، معیار پذیرش، و چکلیست مرحلهبهمرحلهای که در شرایط پروژهای (گردوغبار، کمبود زمان، پراکندگی ماشینآلات سنگین و تغییر شیفتها) واقعاً جواب بدهد.
PM روانکاری در راهسازی یعنی مدیریت ریسک، نه فقط تعویض روغن
در پروژه راهسازی، روانکاری فقط «روغنکاری موتور» یا «گریسکاری روزانه» نیست؛ یک کنترل ریسک عملیاتی است که مستقیماً روی پیشرفت فیزیکی، هزینه استهلاک و خواب ماشین اثر میگذارد. در این محیط، سه عامل باعث میشود دستورالعمل کارخانهای بهتنهایی کافی نباشد:
- گردوغبار و آلودگی دائمی: ذرات ریز بهراحتی از طریق درپوشها، قیفهای آلوده، پارچههای کثیف و نازل گریسپمپ وارد سیستم میشوند.
- فشار زمانبندی: «الان کار داریم» رایجترین دلیل حذف یا سرسریگرفتن کارت کار PM است.
- پراکندگی و تنوع ماشینآلات سنگین: لودر، بولدوزر، گریدر، غلتک، بیل مکانیکی و ژنراتور هرکدام نقاط روانکاری، تناوب و حساسیت متفاوت دارند.
پس PM روانکاری در راهسازی باید دو خروجی روشن داشته باشد: ۱) کاهش توقف ناخواسته، ۲) کنترل آلودگی در روغنکاری و گریسکاری. اگر یکی از این دو خروجی قابل اندازهگیری نباشد، برنامه شما «وجود دارد» اما «کار نمیکند».
تفاوت «داشتن برنامه PM» با «اجرای مؤثر PM در سایت پروژه»
خیلی از پیمانکارها یک فایل اکسل دارند: ساعات سرویس، نوع روغن، تناوب گریسکاری. این «داشتن برنامه PM» است. اما اجرای مؤثر در سایت پروژه یعنی همان برنامه در میدان، با کنترل کیفیت و پاسخگویی اجرا شود. تفاوتها معمولاً در چهار نقطه رخ میدهد:
| موضوع | داشتن برنامه PM (روی کاغذ) | اجرای مؤثر PM در سایت پروژه |
|---|---|---|
| مالکیت کار | نامشخص؛ «واحد نت انجام میدهد» | مسئول مشخص برای هر دستگاه + جانشین شیفت |
| کنترل آلودگی | فرض میشود رعایت میشود | رویه پاککردن نازل/قیف/درپوش + پذیرش کار با معیار |
| زمانبندی | بر اساس ساعت کارکرد تئوریک | پنجره زمانی واقعی در شیفت + برنامه توقف کوتاه (micro-stop) |
| مستندسازی | تیکزدن کلی | کارت کار با ساعت، مقدار مصرف، مشاهده نشتی/کف/تغییر رنگ |
در میدان، اگر کارت کار نداشته باشید یا معیار پذیرش تعریف نکنید، PM تبدیل میشود به «روانکاری سلیقهای»: یک نفر زیاد گریس میزند تا خیالاش راحت شود، دیگری کم میزند تا سریعتر کار تمام شود؛ و هر دو میتوانند خرابی بسازند.
نقشه نقاط حساس روانکاری در ماشینآلات سنگین راهسازی
برای پروژه راهسازی، بهتر است بهجای اینکه از «روغن موتور» شروع کنید، از «نقاط توقفساز» شروع کنید؛ یعنی جاهایی که اگر روانکاری درست انجام نشود، دستگاه همان روز از کار میافتد یا در کوتاهمدت هزینه سنگین میدهد. نمونههای رایج در سایت:
- پین/بوشها و اتصالات متحرک: تیغه بولدوزر، بازو و باکت بیل، لینکها و مفصلها. اینجا گریسکاری اگر با آلودگی همراه باشد، مثل خمیر سمباده عمل میکند.
- سیستم هیدرولیک: درپوش مخزن، تنفس مخزن، نشتیها، و زمان تعویض/سرویس فیلترها. گردوغبار + باز و بستهکردن غیرتمیز، آلودگی را بالا میبرد.
- گیربکس/نهایی (Final Drive) و دندهها: سطح روغن، نشتی کاسهنمد، و وضعیت رنگ/بو. کمبود روغن یا روغن آلوده، خرابی پرهزینه ایجاد میکند.
- یاتاقانها و قطعات دورانی: غلطکها، برخی رولرها و یاتاقانهای کمکی. گریس نامتناسب یا بیشگریسکاری میتواند گرما و نشتی ایجاد کند.
در عمل، تیم PM باید برای هر دستگاه «نقشه روانکاری» چاپشده داشته باشد: نقاط، نوع روانکار، تناوب، و مقدار/معیار. اگر نقشه کنار دستگاه یا در کانکس نت نباشد، دانستهها در ذهن افراد میماند و با تغییر شیفت از بین میرود.
برای تأمین پایدار روانکارهای مصرفی پروژه، معمولاً بخشی از اقلام در رده خودرویی/دیزلی و بخشی در رده صنعتی قرار میگیرند؛ در این حالت استفاده از مرجعهای دستهبندی مثل روغن موتور و روغن صنعتی در مرحله شناسنامهدار کردن اقلام انبار پروژه کمک میکند تا خریدها همنامسازی و یکدست شود (بدون اینکه هر بار از بازار، محصول متفاوت وارد سایت شود).
ریسکهای اجرایی در تعمیرگاه و سایت
پروژه راهسازی معمولاً دو محیط دارد: تعمیرگاه/کانکس نت و سایت عملیاتی (جبهه کاری). ریسکهای روانکاری در هرکدام متفاوت است و اگر برایش کنترل نگذارید، PM روی کاغذ شکست میخورد.
ریسکهای رایج در سایت عملیاتی
- ورود آلودگی هنگام گریسکاری: نازل و کوپلر روی خاک میافتد، با دستکش گِلی وصل میشود، یا قبل اتصال پاک نمیشود.
- اختلاط روانکارها: دو گریس یا دو روغن متفاوت در یک گریسپمپ/قیف مشترک استفاده میشود؛ نتیجه میتواند ناسازگاری و افت عملکرد باشد.
- توقفهای کوتاهِ بدون کنترل: دستگاه برای سوختگیری میایستد؛ همانجا «سریع» گریس میزنند، بدون ایمنی و بدون کنترل تمیزی.
- نشتیِ دیدهنشده: بهخاطر گردوغبار، نشتی تازه روی شاسی یا اطراف سیلها پنهان میماند و وقتی دیده میشود که سطح روغن افت کرده است.
ریسکهای رایج در تعمیرگاه/کانکس نت
- انبارش نامناسب: بشکه در آفتاب، درپوش نیمهباز، یا قرارگیری روی زمین مرطوب؛ اینها باعث آلودگی و افت کیفیت میشود.
- ابزار انتقال آلوده: قیف مشترک، پمپ بشکه بدون فیلتر، یا ظرفهای دستساز بدون شستوشوی درست.
- عدم ردیابی مصرف: مشخص نیست برای هر دستگاه چه مقدار مصرف شده و چرا؛ این یعنی کنترل نشتی یا مصرف غیرعادی ندارید.
راهحل عملی این ریسکها «سختتر کردن کاغذبازی» نیست؛ بلکه استاندارد کردن ابزار و عادتهای میدانی است: یک گریسپمپ اختصاصی برای هر نوع گریس، کیت تمیزکاری نازل در جیب تعمیرکار، و الزام ثبت در کارت کار حتی اگر کار ۳ دقیقه طول کشیده باشد.
چکلیست اجرایی مرحلهبهمرحله PM روانکاری برای تیم پیمانکار
این چکلیست طوری نوشته شده که در سایت پروژه قابل اجرا باشد؛ هر مرحله خروجی و مسئول مشخص دارد. پیشنهاد میشود بهصورت A4 لمینتشده داخل کانکس نت و همچنین در خودرو سرویس سیار باشد.
- شناسهگذاری دستگاه قبل از هر PM: پلاک/کد دستگاه + ساعت کارکرد از روی Hour Meter را در کارت کار بنویسید. اگر ساعتسنج خراب است، همان روز برای تعمیر ثبت کنید؛ بدون ساعتسنج، تناوب PM قابل کنترل نیست.
- ایمنسازی محل سرویس در سایت: دستگاه روی سطح نسبتاً صاف متوقف شود، موتور خاموش، ترمز درگیر، و محدوده با مخروط/علائم مشخص شود تا حین روغنکاری یا گریسکاری کسی نزدیک نشود.
- کنترل تمیزی قبل از اتصال: قبل از باز کردن هر درپوش یا اتصال گریسخور، با دستمال تمیزِ بدون پرز سطح اطراف را پاک کنید. نازل گریسپمپ و کوپلر را نیز پاک کنید. اگر نازل روی زمین افتاده، ابتدا تمیزکاری و سپس اتصال.
- بررسی چشمی نشتی و شکستگیها (۲ دقیقه، اما اجباری): اطراف سیلها، شیلنگها، اتصالات هیدرولیک و گیربکس را نگاه کنید. هر نشتی را با محل دقیق در کارت کار ثبت کنید (مثلاً «نشتی خفیف از شیلنگ برگشت هیدرولیک سمت راست»).
- روغنکاری سطح و وضعیت (نه فقط اضافه کردن): سطح روغن را طبق روش همان دستگاه بررسی کنید و نتیجه را در کارت کار ثبت کنید: «در محدوده»، «کمتر از حد»، یا «بیشتر از حد». اگر کمبود وجود دارد، مقدار دقیق اضافهشده (لیتر) را ثبت کنید.
- گریسکاری با معیار توقف (نه تعداد پمپِ ثابت): بهجای «۱۰ پمپ»، معیار میدانی تعریف کنید: تا زمانی که گریس تازه از لبهها/اورینگ محافظ بیرون بزند یا مقاومت طبیعی ایجاد شود (بسته به نقطه). سپس اضافهکاری نکنید؛ بیشگریسکاری میتواند باعث داغی، پارگی گردگیر و جذب گردوغبار شود.
- کنترل آلودگی بعد از گریسکاری: گریس اضافی بیرونزده را پاک کنید تا گردوغبار به آن نچسبد. این کار ساده، در پروژههای خاکی یک اقدام ضدآلودگی واقعی است.
- بازگردانی درپوشها و مهر و موم: درپوش مخزنها، دریچهها و کاورها را کامل ببندید. در کارت کار تیک «بسته شد» کافی نیست؛ اگر اورینگ خراب یا گم است، همان لحظه درخواست قطعه ثبت شود.
- ثبت مصرف و موجودی: مقدار روغن/گریس مصرفی و شماره بچ/سری (اگر روی ظرف موجود است) ثبت شود. این کار برای ردیابی خطا و کنترل کیفیت خرید در پروژه حیاتی است.
- تست کوتاه پس از سرویس (۲ تا ۵ دقیقه): دستگاه روشن شود، صدای غیرعادی، هشدارها و پاسخ هیدرولیک بررسی شود. اگر موردی دیده شد، در کارت کار بهعنوان «نیازمند اقدام اصلاحی» ثبت کنید، نه اینکه به شیفت بعد منتقل شود.
- تحویلگیری توسط سرپرست شیفت یا مسئول نت: کارت کار باید امضا/تأیید شود. اگر امضا نباشد، یعنی کار «تحویل نشده» و در عمل قابل پیگیری نیست.
برای پروژههایی که تیمها بین چند شهر جابهجا میشوند (مثلاً تأمین از مرکز و مصرف در جبهه کاری)، دسترسی سریع به تأمین شهری میتواند ریسک کمبود را کاهش دهد؛ برای نمونه در پروژههای اطراف پایتخت، مسیرهای تأمین مانند روغن صنعتی در شهر تهران کمک میکند هماهنگی اقلام صنعتیِ مصرفی کارگاه سادهتر و یکپارچهتر انجام شود.
پایش، مستندسازی و معیار پذیرش کار
PM روانکاری وقتی «قابل قبول» است که قابل پایش و قابل دفاع باشد. در پروژه راهسازی، معیار پذیرش باید ساده، سریع و قابل چک در سایت باشد؛ نه نیازمند ابزار آزمایشگاهی در محل.
- کارت کار تکمیل و خوانا: کد دستگاه، ساعت کارکرد، نوع فعالیت (روغنکاری/گریسکاری)، مقدار مصرف، و امضای انجامدهنده و تأییدکننده.
- عدم مشاهده آلودگی واضح: قیف/نازل تمیز استفاده شده و بعد از کار، گریس اضافی پاک شده است. (در بازدید سرزده، اگر نازلها روی خاک باشد، یعنی معیار رعایت نشده.)
- سطح روغن در محدوده و بدون نشتی فعال: «کمبود جبران شد» کافی نیست؛ باید منشأ کمبود بهصورت اقدام اصلاحی ثبت شود.
- پایان کار با تست کوتاه: دستگاه بعد از PM بدون هشدار و صدای غیرعادی تحویل شده است.
برای پیمانکار، بهترین شاخص مدیریتی این است: چند درصد کارتهای کار PM در همان شیفت بسته و تأیید میشوند. اگر کارت کارها عقب میافتند، یعنی PM از کنترل خارج شده و احتمال توقف ناخواسته بالا میرود.
تجربه میدانی بسیاری از تیمهای نت پروژههای خاکی نشان میدهد «تمیزکاری اتصال قبل از گریسکاری» از آن کارهای کوچک است که بیشترین اثر را روی عمر پینوبوش میگذارد؛ چون آلودگی را دقیقاً به نقطه حساس وارد نکنید.
چالشهای رایج پروژه و راهحلهای اجرایی
در راهسازی، چالشها تکراریاند؛ راهحل هم باید اجرایی باشد، نه توصیه کلی.
- چالش: تیم سرویس سیار وقت کم دارد.
راهحل: PM را به دو سطح تقسیم کنید: «PM سریع شیفت» (۱۵ دقیقه) و «PM کامل هفتگی/ساعتی». PM سریع فقط شامل نقاط توقفساز و کنترل نشتی میشود، اما کارت کار الزامی است. - چالش: اختلاط گریسها و روغنها در ابزار مشترک.
راهحل: رنگبندی ابزار (گریسپمپ/قیف) و ممنوعیت استفاده مشترک؛ هر ابزار برچسب نوع روانکار داشته باشد و در پایان شیفت تحویل انبار شود. - چالش: گردوغبار روی درپوشها و محل سرویس.
راهحل: «کیت تمیزی» تعریف کنید: دستمال بدون پرز + اسپری پاککننده مناسب + درپوش یدکی برای نازل. بدون این کیت، سرویس انجام نشود. - چالش: تأمین ناپایدار و خریدهای متفرقه از بازار.
راهحل: شناسنامه اقلام مصرفی پروژه (کد کالا + کاربرد + ظرف/بشکه + حداقل موجودی) و خرید یکدست. برای اقلام موتورهای دیزلی ناوگان پروژه، مسیرهایی مثل روغن موتور در شهر تهران میتواند برنامهریزی تأمین را از حالت اضطراری خارج کند.
پرسشهای متداول
۱) در پروژه راهسازی، تناوب PM روانکاری را بر اساس ساعت بگذاریم یا روز؟
اصل بهتر، ساعت کارکرد است؛ اما در سایت پروژه همیشه Hour Meter دقیق نیست یا دستگاهها شیفتهای نامنظم دارند. راهکار اجرایی این است: تناوب اصلی را ساعتی تعریف کنید و یک «حداقل روزانه» برای نقاط توقفساز بگذارید. یعنی حتی اگر ساعت تکمیل نشد، گریسکاری نقاط بحرانی و کنترل نشتی روزانه با کارت کار انجام شود.
۲) چرا با وجود گریسکاری، پینوبوشها سریع لقی میگیرند؟
در پروژههای گردوغباردار، مشکل اغلب «کمبود گریس» نیست؛ «ورود آلودگی هنگام گریسکاری» است. اگر نازل تمیز نباشد یا گریس اضافی روی قطعه باقی بماند، گردوغبار به گریس میچسبد و سایش را تشدید میکند. معیار پذیرش باید شامل تمیزکاری قبل اتصال و پاککردن اضافات بعد از کار باشد.
۳) کارت کار PM دقیقاً چه چیزی را باید پوشش دهد که به درد مدیریت بخورد؟
حداقل موارد: کد دستگاه، ساعت کارکرد، نوع عملیات (روغنکاری/گریسکاری)، مقدار مصرف، مشاهده نشتی/صدای غیرعادی، و امضای انجامدهنده و تأییدکننده. اگر مقدار مصرف ثبت نشود، شما نمیتوانید مصرف غیرعادی (نشتی یا سوختن روغن) را از «مصرف طبیعی» تفکیک کنید و PM تبدیل به کار نمایشی میشود.
۴) در سایت پروژه چطور از اختلاط گریسها جلوگیری کنیم؟
راهحل اجرایی: یک گریسپمپ اختصاصی برای هر گریس + برچسب واضح + رنگبندی. همچنین هیچ ظرف «دستی» بدون برچسب نباید وارد سرویس شود. اگر پیمانکار چند جبهه کاری دارد، ابزارها باید در پایان شیفت جمعآوری و تحویل داده شوند تا ابزار مشترک بین تیمها جابهجا نشود.
۵) PM روانکاری چه زمانی از نظر کارفرما/مشاور قابل دفاع است؟
وقتی بتوانید نشان دهید کار انجام شده و کیفیت اجرای آن کنترل شده است: کارت کار تکمیل و تأیید شده، مسیر مصرف قابل ردیابی است، نشتیها ثبت و پیگیری شده، و معیارهای ساده ضدآلودگی رعایت شده است. در بازدیدهای سرزده، همین شواهد میدانی (نه فایل اکسل) معیار قضاوت است.
جمعبندی تصمیمساز برای پیمانکار
در پروژههای راهسازی، PM روانکاری اگر به «اجرای میدانی» ترجمه نشود، عملاً یک فایل بایگانی است. تفاوتِ نتیجهساز اینجاست: کنترل آلودگی در لحظه روغنکاری و گریسکاری، ثبت دقیق در کارت کار، و تعریف معیار پذیرش که سرپرست شیفت بتواند در سایت بررسی کند. اگر این سه پایه را داشته باشید، احتمال توقف ناخواسته ناشی از روانکاری بهطور محسوسی کم میشود و تیم شما بهجای واکنش به خرابیها، مدیریت پیشگیرانه انجام میدهد. پیشنهاد عملی: از فردا یک «PM سریع شیفت» را با همین چکلیست شروع کنید، ابزارها را اختصاصی و برچسبدار کنید، و هر سرویس را تا تأیید نهایی نبندید. این یعنی PM از کاغذ به پروژه منتقل شده است.
بدون نظر