چگونه بین دو روغن با ویسکوزیته ظاهراً مشابه، انتخاب حرفه‌ای انجام دهیم؟

برای خیلی از اتوسرویس‌ها و حتی مدیران ناوگان، یکی از گیج‌کننده‌ترین لحظه‌ها این است: دو روغن «ظاهراً یکسان» روی میز است. هر دو 5W-30 هستند، یا هر دو 10W-40. قیمت‌شان متفاوت است، فروشنده هر کدام یک دلیل می‌آورد، و شما باید تصمیم بگیرید کدام را داخل موتور بریزید؛ تصمیمی که اگر اشتباه باشد، خودش را با افزایش صدا، مصرف روغن، افت شتاب، یا حتی خوابیدن خودرو در بدترین زمان نشان می‌دهد. مسئله این‌جاست که ویسکوزیته فقط یک تکه از پازل است؛ پازل کامل، سطح کیفی، نوع افزودنی، مقاومت در دمای بالا، سازگاری با موتور و حتی سبک رانندگی و اقلیم را هم شامل می‌شود.

در این مقاله یک چارچوب تصمیم‌محور می‌دهیم تا وقتی بین دو روغن هم‌گرید گیر کردید، به‌جای «حس و تجربهٔ پراکنده»، انتخاب مهندسی و قابل دفاع انجام دهید؛ با مثال‌های واقعی از سرویس و چند چک‌لیست عملی که می‌توانید همان روز در تعمیرگاه یا واحد نت اجرا کنید.

۱) چرا ویسکوزیته به‌تنهایی معیار انتخاب حرفه‌ای نیست؟

ویسکوزیته (مثل 5W-30 یا 10W-40) فقط می‌گوید روغن در سرما و در دمای کاری، در چه بازه‌ای از گرانروی قرار می‌گیرد. اما همین «بازه» به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که روغن در موتور شما پایدار بماند، رسوب نسازد، از یاتاقان محافظت کند یا با سوخت و دمای واقعی کارکردتان سازگار باشد.

دو روغن با ویسکوزیته یکسان می‌توانند تفاوت‌های جدی داشته باشند، چون:

• پایه روغن (مینرال/نیمه‌سنتتیک/سنتتیک) متفاوت است و رفتار اکسیداسیون و تبخیر فرق می‌کند.
• کیفیت پکیج افزودنی‌ها متفاوت است (پاک‌کنندگی، ضدسایش، ضدکف، کنترل دوده، ضدزنگ).
• سطح کیفی API/ACEA و آزمون‌های عملکردی پشت محصول یکی نیست.
• پایداری برشی و ویسکوزیته در دمای بالا (HTHS) می‌تواند متفاوت باشد.

تجربهٔ رایج در اتوسرویس‌ها: «دو روغن هر دو 10W-40 بودند، ولی یکی بعد از ۳هزار کیلومتر تیره و رقیق شد و صدای موتور بیشتر شد.» این معمولاً به معنی تفاوت در پایداری اکسیداسیون/برش و کیفیت افزودنی‌هاست، نه اینکه عدد SAE اشتباه بوده باشد.

توصیهٔ عملی این بخش: وقتی دو روغن هم‌گرید دارید، تصمیم را از «عدد SAE» شروع کنید اما همان‌جا تمام نکنید؛ حداقل سه شاخص دیگر (سطح کیفی، HTHS/پایداری، افزودنی‌ها) را هم کنار آن بگذارید.

۲) اولویت اول: سطح کیفی API/ACEA و «تطابق واقعی با موتور»

در خودروهای بنزینی و دیزلی سبک، سطح کیفی API و ACEA معمولاً «خط قرمز» انتخاب است. اگر موتور شما API SP می‌خواهد، روغن API SN شاید کار کند، اما الزاماً از نظر محافظت در برابر LSPI (پدیده پیش‌احتراق در موتورهای توربو GDI)، کنترل لجن و سازگاری با قطعات جدید، هم‌سطح نیست. در دیزلی‌ها هم اختلاف بین سطح‌های جدیدتر می‌تواند روی کنترل دوده و سایش اثر بگذارد.

یک اشتباه رایج در بازار ایران این است که کاربر فقط به «همان 5W-30» نگاه می‌کند، ولی به این توجه نمی‌کند که:

• روی قوطی، استاندارد API/ACEA دقیقاً چه چیزی نوشته شده؟
• موتور شما توربو است یا تنفس طبیعی؟ GDI است یا MPI؟
• خودرو DPF یا کاتالیزور حساس دارد و نیازمند Low-SAPS است یا خیر؟

توصیهٔ عملی این بخش: قبل از مقایسه قیمت یا برند، یک بار دفترچه/کاتالوگ را چک کنید و «حداقل سطح کیفی قابل قبول» را بنویسید. سپس هر روغنی که آن سطح را ندارد، حتی اگر هم‌ویسکوزیته باشد، از لیست حذف کنید.

۳) HTHS و پایداری برشی: تفاوتی که در تابستان و ترافیک خودش را نشان می‌دهد

HTHS (گرانروی در دمای بالا و نرخ برش بالا) یکی از شاخص‌هایی است که برای محافظت در شرایط سخت اهمیت دارد؛ مثل ترافیک شهری، هوای گرم، سربالایی، بکسل، یا کارکرد طولانی در دور بالا. دو روغن 5W-30 می‌توانند هر دو «در محدوده SAE» باشند، اما یکی HTHS بالاتر و فیلم روغن قوی‌تری در دمای بالا بسازد و دیگری زودتر نازک شود.

در تجربه‌های میدانی، زمانی که:

• خودرو در تهران یا شهرهای پرترافیک زیاد درجا کار می‌کند،
• کولر دائماً روشن است و دمای محفظه موتور بالا می‌رود،
• یا خودرو توربو در فشار بالا استفاده می‌شود،

روغنی که فقط «روی کاغذ هم‌گرید» است، اما پایداری برشی و HTHS ضعیف‌تری دارد، ممکن است زودتر باعث افزایش صدای موتور، افت فشار روغن یا تشدید مصرف روغن شود.

توصیهٔ عملی این بخش: برای کارکرد سنگین (ترافیک/گرما/توربو)، از فروشنده یا تأمین‌کننده برگه مشخصات فنی بخواهید و اگر HTHS اعلام شده، آن را در مقایسه وارد کنید؛ اگر اعلام نشده، حداقل سطح ACEA مرتبط (مثل A3/B4 در برخی کاربردها یا C-کلاس‌ها برای Low-SAPS) را ملاک سخت‌گیرانه‌تری قرار دهید.

۴) افزودنی‌ها و «پکیج واقعی»: چرا دو روغن هم‌گرید رفتار متفاوت دارند؟

پکیج افزودنی‌ها همان جایی است که تفاوت‌های «کیفی» معمولاً پنهان می‌شود. افزودنی‌ها فقط برای تبلیغ نیستند؛ نقش‌شان در موتور کاملاً عملیاتی است:

• Detergent/Dispersant: کنترل لجن و معلق نگه‌داشتن دوده و آلودگی.
• Anti-wear: کاهش سایش در تماس‌های مرزی (مثل بادامک/تاپت).
• Antioxidant: کندکردن اکسیداسیون و افزایش عمر روغن.
• Anti-foam: جلوگیری از کف و افت فشار روغن.

مثال واقعی از اشتباه انتخاب: یک تعمیرکار گزارش می‌داد که در چند خودرو با کارکرد شهری سنگین، بعد از تعویض به یک روغن موتور هم‌گرید اما ارزان‌تر، «کف روی گیج» و «نوسان صدای یاتاقان در دور بالا» دیده است. بررسی ساده نشان داد فیلتر مشکلی نداشت؛ محتمل‌ترین سناریو، ضعف کنترل کف/هواگیری یا افت پایداری در دمای بالا بود. این اتفاق‌ها معمولاً در روغن‌های با کیفیت افزودنی پایین‌تر یا کنترل کیفیت ضعیف‌تر بیشتر دیده می‌شود.

نکته مهم: شما از روی رنگ یا غلظت ظاهری داخل قوطی نمی‌توانید کیفیت افزودنی‌ها را قضاوت کنید. تنها راه حرفه‌ای، تکیه بر استانداردها، دیتاشیت معتبر و تجربه میدانی قابل تکرار است.

توصیهٔ عملی این بخش: اگر بین دو روغن هم‌گرید مردد هستید، روغنی را انتخاب کنید که «تطابق استانداردی شفاف‌تر» و «اطلاعات فنی قابل پیگیری‌تر» دارد؛ برای ناوگان و تعمیرگاه‌ها، این یعنی کاهش ریسک برگشت مشتری و کاهش دوباره‌کاری.

۵) جدول مقایسه سریع: وقتی دو روغن هم‌ویسکوزیته دارید، چه چیزهایی را کنار هم بگذارید؟

برای تصمیم‌گیری سریع در تعمیرگاه یا تدارکات، بهتر است مقایسه را از حالت ذهنی خارج کنید. جدول زیر یک قالب ساده است که می‌توانید برای هر دو روغن پر کنید. بعضی داده‌ها روی برچسب هست، بعضی را باید از برگه مشخصات فنی بگیرید.

این جدول یک نکته مهم دارد: اگر داده‌ای در دسترس نیست، «خودِ نبودن داده» هم یک سیگنال ریسک است؛ مخصوصاً برای ناوگان و کسب‌وکارهایی که هزینه توقف و خرابی برایشان گران تمام می‌شود.

توصیهٔ عملی این بخش: قبل از خرید عمده، همین جدول را برای دو گزینه پر کنید. اگر بیش از دو ردیف را نتوانستید با داده معتبر تکمیل کنید، سراغ گزینه‌ای بروید که شفافیت فنی بیشتری ارائه می‌دهد.

۶) شرایط کارکرد در ایران: اقلیم، ترافیک، سوخت و الگوی سرویس

در ایران، «شرایط کارکرد واقعی» گاهی سخت‌تر از چیزی است که در دفترچه‌ها فرض شده. چند عامل رایج که انتخاب بین دو روغن هم‌ویسکوزیته را تحت تاثیر قرار می‌دهد:

• گرمای محیط و بار حرارتی: در شهرهای گرم و شرجی مثل بندرعباس یا مناطق جنوبی، پایداری در دمای بالا و کنترل تبخیر اهمیت بیشتری دارد.
• ترافیک و درجا کارکردن: در شهرهای بزرگ، اکسیداسیون و آلودگی روغن سریع‌تر بالا می‌رود.
• کیفیت سوخت و رقیق‌شدن روغن: در برخی موتورهای توربو/تزریق مستقیم، رقیق‌شدن روغن با بنزین می‌تواند اتفاق بیفتد و روغنی با پایداری بهتر ارزش پیدا می‌کند.
• الگوی سرویس: تعویض دیرهنگام، فیلتر نامناسب، یا مخلوط‌کردن روغن‌ها می‌تواند بهترین روغن را هم خراب کند.

اگر تأمین‌تان منطقه‌ای است و می‌خواهید انتخاب را با واقعیت آب‌وهوایی و دسترسی هماهنگ کنید، برای نمونه، در شرایط داغ و مرطوب، توزیع روغن موتور در شهر بندرعباس می‌تواند به هم‌راستا کردن انتخاب با شرایط اقلیمی و الگوی مصرف کمک کند.

توصیهٔ عملی این بخش: «شرایط کارکرد» را به زبان عددی بنویسید: دمای معمول، میزان ترافیک/درجا، بار (مسافر/بار)، و بازه تعویض مدنظر. سپس روغنی را انتخاب کنید که برای آن سناریو، سطح کیفی و پایداری بهتری دارد، نه فقط همان SAE.

۷) راهنمای مرحله‌به‌مرحله انتخاب حرفه‌ای (مخصوص اتوسرویس، ناوگان و تدارکات)

این یک مسیر تصمیم‌گیری ساده است که می‌توانید روی کاغذ یا داخل فایل اکسل در تعمیرگاه/ناوگان اجرا کنید:

1. الزام سازنده را قفل کنید: SAE + حداقل API/ACEA + نیازهای خاص (توربو، DPF، …).
2. سناریوی کارکرد را مشخص کنید: ترافیک، گرما، مسیرهای طولانی، بار، و کیفیت سرویس.
3. ریسک اصالت را بسنجید: کانال تأمین، بسته‌بندی، ردیابی و ثبات عرضه.
4. داده فنی را کنار هم بگذارید: اگر دیتاشیت دارید، HTHS/VI/Noack و… را مقایسه کنید؛ اگر ندارید، از همان شفافیت استانداردی استفاده کنید.
5. یک آزمون میدانی کنترل‌شده انجام دهید: برای ناوگان، یک بازه کوتاه با پایش مصرف روغن، صدا، و وضعیت ظاهری روغن (بدون قضاوت صرفاً از روی رنگ) تعریف کنید.
6. تصمیم اقتصادی کنید: هزینه فقط قیمت هر لیتر نیست؛ هزینه خرابی، برگشت مشتری، و کاهش عمر موتور را هم لحاظ کنید.

اگر در نقطه‌ای از تصمیم به یک گزینه «با فناوری و استاندارد جدیدتر» نزدیک شدید، بهتر است آن را با نوع خودرو و الگوی سرویس هماهنگ کنید. مثلاً برای برخی سرویس‌ها که دنبال بسته‌های محصول استاندارد و یکپارچه هستند، مرور گزینه‌های روغن موتور اکولایف می‌تواند کمک کند انتخاب‌تان روی یک سبد مشخص و قابل مدیریت بنشیند (به‌جای خرید پراکنده).

توصیهٔ عملی این بخش: برای خرید عمده، «آزمون میدانی» را حذف نکنید. حتی یک تست کوچک روی ۲–۳ خودرو/دستگاه، جلوی یک تصمیم پرهزینه را می‌گیرد.

سؤالات متداول

اگر دو روغن هر دو 5W-30 باشند، آیا هر دو برای موتور من یکسان‌اند؟

خیر. 5W-30 فقط بازه ویسکوزیته را نشان می‌دهد. باید سطح کیفی API/ACEA، سازگاری با توربو یا تزریق مستقیم، و اگر خودرو DPF دارد سطح SAPS را هم بررسی کنید. دو روغن هم‌گرید ممکن است در پایداری برشی، کنترل رسوب و مصرف روغن کاملاً متفاوت عمل کنند.

HTHS دقیقاً چه کمکی به انتخاب بین دو روغن هم‌ویسکوزیته می‌کند؟

HTHS نشان می‌دهد روغن در دمای بالا و تحت برش شدید (شرایط واقعی یاتاقان‌ها و نواحی پرتنش) چقدر فیلم محافظ ایجاد می‌کند. در ترافیک، گرمای تابستان، سربالایی و کارکرد توربو، روغنی با HTHS مناسب معمولاً محافظت بهتری ارائه می‌دهد و ریسک افت فشار یا افزایش صدا را کم می‌کند.

آیا می‌توان از روی رنگ روغن یا غلظت ظاهری، کیفیت را تشخیص داد؟

به‌صورت قابل اتکا، نه. رنگ می‌تواند به فرمول افزودنی، رنگ پایه، یا حتی شرایط نگهداری مربوط باشد. غلظت ظاهری هم معیار دقیقی برای پایداری در دمای بالا نیست. اگر داده فنی ندارید، روی تطابق استانداردی، اصالت تأمین و تجربه میدانی قابل تکرار تکیه کنید، نه برداشت چشمی.

برای ناوگان، انتخاب بین دو روغن هم‌گرید را چطور اقتصادی کنیم؟

اقتصادی‌کردن یعنی فراتر از «قیمت هر لیتر» نگاه کنید: مصرف روغن، فواصل تعویض، خرابی‌های مرتبط، و هزینه توقف را هم وارد محاسبه کنید. پیشنهاد عملی این است که یک تست کنترل‌شده روی چند خودرو انجام دهید و شاخص‌هایی مثل مصرف روغن، صدای موتور و وضعیت سرویس را ثبت کنید؛ سپس خرید عمده را قطعی کنید.

اگر یکی از روغن‌ها اطلاعات فنی (دیتاشیت) ندهد، چه کار کنیم؟

نبود اطلاعات، خودش ریسک است؛ مخصوصاً برای خرید عمده. حداقل باید API/ACEA و کاربرد دقیق شفاف باشد. اگر دیتاشیت ندارید، انتخاب را محافظه‌کارانه‌تر کنید: گزینه‌ای را بردارید که تطابق استانداردی روشن‌تر، کانال تأمین قابل ردیابی‌تر و سابقه میدانی قابل دفاع‌تری دارد.

جمع‌بندی: چطور بین دو روغن هم‌گرید تصمیم نهایی بگیریم؟

برای انتخاب حرفه‌ای بین دو روغن با ویسکوزیته مشابه، اول «الزام سازنده» را قفل کنید (SAE + API/ACEA و نیازهای خاص). سپس سراغ تفاوت‌های پنهان اما تعیین‌کننده بروید: پایداری در دمای بالا (مثل HTHS)، کیفیت و شفافیت پکیج افزودنی‌ها، و ریسک اصالت و ثبات تأمین. بعد، شرایط واقعی کارکرد در ایران را وارد تصمیم کنید؛ ترافیک، گرما، الگوی سرویس و کیفیت سوخت می‌تواند نتیجه را کاملاً تغییر دهد. اگر خریدتان عمده است، یک تست میدانی کوچک و ثبت شاخص‌ها، کم‌هزینه‌ترین بیمه برای جلوگیری از انتخاب اشتباه است. در نهایت، بهترین روغن لزوماً گران‌ترین نیست؛ روغنی است که با موتور و سناریوی کارکرد شما «تطابق قابل دفاع» دارد و ریسک خرابی و دوباره‌کاری را پایین می‌آورد.