اگر در خط تولیدتان (فیلم، کاغذ، فویل یا منسوجات) رولِ خروجیِ واحد جمعکن یک روز «تمیز و صاف» است و روز دیگر با تلنبارشدن لبه، موجدار شدن کنارهها یا ناپایداری رول تحویل میشود، اولین حدس معمولاً روی تنظیمات مکانیکی میرود: تنشن، راهنمای لبه، هممحوری شفت یا کیفیت اسپلایس. اما در بسیاری از کارخانهها یک حلقه پنهان در زنجیره علت-معلول وجود دارد: روانکاری. انتخاب یا تنظیم نادرست روانکار میتواند از مسیر افزایش/کاهش اصطکاک، تغییر دما و رفتار ویسکوزیته، آلودگی و چسبندگی ناخواسته، به خطای کنترل تنشن و در نهایت تلنبارشدن لبه منجر شود. این مقاله بهصورت پرسشی جلو میرود تا از «علائم روی رول» به «ریشههای روانکاری» برسیم.
تلنبارشدن لبه دقیقاً چیست و چرا باید آن را یک مسئله روانکاری هم بدانیم؟
تلنبارشدن لبه (Edge build-up) معمولاً به تجمع نامتقارن ماده یا افزایش ضخامت/برجستگی در لبههای رول گفته میشود که همراه با مشکلاتی مثل تلسکوپی شدن رول، ایجاد چین، تغییر قطر موضعی، و نوسان کیفیت در رولهای بعدی دیده میشود. از نگاه بهرهبرداری، خروجی این پدیده روشن است: ضایعات بالاتر، کاهش سرعت خط، برگشت خوردن محصول در کنترل کیفیت، و افزایش توقفهای تنظیم.
اما «چرا روانکاری وارد ماجرا میشود؟» چون واحد جمعکن یک سیستم اصطکاکی-کنترلی است. تنشن و کشش نوار باید در یک پنجره مشخص نگه داشته شود؛ این کنترل معمولاً روی ترمزها/کلاچها، رولرهای راهنما، یاتاقانها و گاهی گیربکسهای کمکی سوار است. روانکار اگر:
- گرانروی نامناسب داشته باشد،
- در دمای کاری رقیق یا بیش از حد غلیظ شود،
- کف کند یا هوا بگیرد،
- آلوده به ذرات/آب شود،
- با آببندها یا مواد فرایندی ناسازگار باشد،
تعادل اصطکاک و دما به هم میریزد و کنترل تنشن شروع به «اصلاحهای ریز و پیدرپی» میکند. نتیجه این اصلاحهای مکرر، تغییرات کوچک اما تجمعی در شکل نشستن لایهها روی رول است؛ یعنی همان تلنبارشدن لبه که در ظاهر، یک مشکل محصولی است اما در ریشه میتواند از روانکار شروع شود.
روانکار چگونه میتواند کنترل تنشن را به خطا بیندازد؟
کنترل تنشن در جمعکن به یک رفتار قابل پیشبینی از اجزای دوّار نیاز دارد؛ رفتار قابل پیشبینی یعنی «گشتاور اصطکاکی و اتلاف انرژی» در محدوده ثابت بماند. روانکار دقیقاً روی همین نقطه اثر میگذارد. چند مسیر رایج:
۱) تغییر اصطکاک یاتاقان/رولر و ایجاد نوسان سرعت موضعی
اگر یاتاقانها یا رولرهای راهنما به دلیل ویسکوزیته نامناسب یا آلودگی، گشتاور راهاندازی (Start-up torque) بالاتری پیدا کنند، سیستم کنترل برای حفظ تنشن مجبور به جبران میشود. این جبران، بهویژه در ابتدای رول یا در تغییر قطر رول، میتواند باعث اختلاف ریز بین سرعت خط و سرعت سطح رول شود و لایهها در کنارهها «بهجای خوابیدن یکنواخت» جمع شوند.
۲) گرم شدن موضعی و تغییر ناگهانی ویسکوزیته
وقتی روغن در مدار روانکاری یا داخل یاتاقان، بیش از حد گرم میشود، ویسکوزیته افت میکند و ضخامت فیلم روانکار کاهش مییابد. کاهش فیلم یعنی اصطکاک مرزی بیشتر، داغتر شدن، و یک چرخه تشدیدشونده. این چرخه نوسانات گشتاور ایجاد میکند و کنترل تنشن را ناپایدار میسازد.
۳) ایجاد چسبندگی ناخواسته (Tackiness) یا آلودگی به مهروغن
در برخی خطوط، مهروغن یا نشتهای کوچک میتواند روی مسیر نوار یا رولرهای تماسکننده بنشیند. نتیجه، تغییر ضریب اصطکاک سطحی و چسبندگی موضعی است که معمولاً ابتدا خودش را روی لبهها نشان میدهد (چون لبهها حساسترین ناحیه به هدایت و همراستایی هستند).
برای انتخاب صحیح روغنهای صنعتی مرتبط با یاتاقانها، گیربکسها و مدارهای روانکاری در چنین تجهیزات، استفاده از یک مرجع متمرکز مثل روغن صنعتی کمک میکند تا گرید، نوع پایه و افزودنیها بهصورت مهندسی و نه سلیقهای همراستا شوند.
کدام پارامترهای روانکاری بیشترین نقش را در تلنبارشدن لبه دارند؟
در عمل، سه پارامتر بیشتر از بقیه با کیفیت رول و تلنبارشدن لبه همبستگی دارند: گرانروی در دمای کار، پاکیزگی (آلودگی) و رفتار روغن در برابر هوا/کف. اینها را به زبان میدانی، به چند سؤال تبدیل کنیم:
- آیا گرید ویسکوزیته درست انتخاب شده؟ ISO VG پایینتر از نیاز میتواند فیلم را نازک کند و نوسان گشتاور بدهد؛ ISO VG بالاتر از نیاز، گشتاور راهاندازی را بالا میبرد و در سرعتهای بالا تولید حرارت میکند.
- آیا شاخص گرانروی و پایداری برشی کافی است؟ در تجهیزاتی که تغییرات دمایی یا برش بالا دارند، افت ویسکوزیته در اثر برش یا دما میتواند سیستم را از حالت پایدار خارج کند.
- آیا روغن کف میکند یا هواگیری ضعیف دارد؟ هوا در روغن یعنی کاهش قابلیت انتقال بار و نوسان فشار/جریان در مدار؛ این نوسانها روی یکنواختی حرکت رولرها اثر میگذارد.
- آیا آلودگی ذرات یا آب وجود دارد؟ ذرات میتوانند سایش ایجاد کنند و گشتاور را تغییر دهند؛ آب نیز علاوه بر خوردگی، میتواند برخی افزودنیها را ناکارآمد کرده و کف را تشدید کند.
جدول راهنمای سریع: علامت روی رول، مظنون روانکاری، اقدام اولیه
برای اینکه تیم نت و اپراتوری زبان مشترک داشته باشند، جدول زیر یک نقشه راه عملی میدهد:
| علامت در واحد جمعکن | مظنون روانکاری | اقدام سریع کمهزینه |
|---|---|---|
| تلنبارشدن لبه همراه با نوسان تنشن | گرانروی نامناسب در دمای کار یا افت ویسکوزیته بر اثر گرما | ثبت دمای یاتاقان/گیربکس، مقایسه با مشخصات روغن، بازبینی گرید ISO VG |
| بدتر شدن مشکل در شروع شیفت یا بعد از توقف | گشتاور راهاندازی بالا به علت روغن غلیظ/آلودگی | کنترل ویسکوزیته، بررسی فیلتر/تنفسگیر، نمونهبرداری |
| صدای غیرعادی رولر/یاتاقان و داغی موضعی | فیلم روانکار ناکافی، آلودگی ذرات، ناسازگاری گریس/روغن | بازرسی چشمی نشت و آلودگی، کنترل پاکیزگی، برنامه گریسکاری |
| اثر لکه/لغزندگی روی مسیر نوار یا رولرهای تماس | مهروغن، نشت آببند، اسپری اشتباه روانکار | رفع نشت، اصلاح روش روانکاری، پاکسازی ایمن رولرها |
اگر سرعت و دما تغییر کند، روانکار چه واکنشی نشان میدهد و چرا لبهها اول آسیب میبینند؟
در جمعکنها، سرعت خط و قطر رول دائماً در حال تغییر است. این یعنی شرایط روانکاری «ثابت» نیست. با افزایش سرعت، برش روغن و تولید حرارت بالا میرود؛ با افزایش دما، ویسکوزیته کاهش پیدا میکند. اگر روغن انتخابشده پنجره عملکرد مناسبی نداشته باشد، سیستم از روانکاری هیدرودینامیک به سمت مرزی حرکت میکند و اصطکاک ناپایدار میشود.
اما چرا لبهها بیشتر از وسط رول حساساند؟ چون هر خطای کوچک در هدایت نوار، همراستایی رولرها، و توزیع تنشن، در لبهها به شکل تجمع لایه یا بیرونزدگی خودش را نشان میدهد. وقتی اصطکاک در رولرهای هدایت یا یاتاقانها تغییر میکند، «نوار» در مسیرش یک اصلاح کوچک انجام میدهد؛ این اصلاح در مرکز شاید دیده نشود، ولی در لبهها بهمرور تلنبار میسازد.
نکته میدانی: اگر مشکل در سرعتهای بالا تشدید میشود، بهجای اینکه فقط سراغ PID کنترل تنشن بروید، دمای یاتاقانها و گیربکسهای مرتبط با واینڈر را نیز پایش کنید. بسیاری از تیمها وقتی میبینند دما با افزایش سرعت بالا میرود، تازه متوجه میشوند روغن فعلی در دمای کار «کمجان» میشود.
چه خطاهای انسانی در روانکاری واحد جمعکن بیشترین سهم را در تلنبارشدن لبه دارند؟
در کارخانههای ایرانی، چالش اصلی همیشه «کمبود روغن» نیست؛ بیشتر اوقات «روغن نامناسب» یا «روش اجرای نامناسب» است. چند خطای پرتکرار که مستقیم یا غیرمستقیم به تلنبارشدن لبه گره میخورند:
- جایگزینی روغن با هرچه موجود است: بهویژه در توقف اضطراری، یک روغن با ویسکوزیته یا نوع افزودنی متفاوت وارد سیستم میشود و رفتار اصطکاک/دما تغییر میکند.
- مخلوطکردن روغنهای ناسازگار: حتی اگر هر دو «روغن صنعتی» باشند، ممکن است از نظر افزودنی ضدکف، ضدسایش یا نوع پایه سازگار نباشند و کف/رسوب ایجاد کنند.
- گریسکاری بیش از حد رولرها: گریس اضافی میتواند دما را بالا ببرد، آببند را تحت فشار قرار دهد و حتی به بیرون نشت کند و روی مسیر نوار اثر بگذارد.
- عدم کنترل آلودگی و تنفسگیر: ورود گردوغبار یا رطوبت به مخزن/گیربکس، گشتاور را ناپایدار و سایش را تشدید میکند.
راهحلهای کمهزینه معمولاً از نظم شروع میشوند: برچسبگذاری نقاط روانکاری، یکسانسازی ظروف و قیفها، تعریف «روغن مجاز» برای هر تجهیز، و آموزش اپراتور که روانکاری فقط تزریق روغن نیست، یک بخش از کنترل کیفیت رول است.
برای ریشهیابی، چه تستها و پایشهایی انجام دهیم تا مطمئن شویم مشکل از روانکار است؟
برای اینکه بحث از حد حدس و تجربه خارج شود، بهتر است ریشهیابی را با داده جلو ببرید. این چکلیست به ترتیب کمهزینه تا دقیقتر پیشنهاد میشود:
- ثبت همزمان علائم و شرایط: زمان وقوع تلنبارشدن لبه، سرعت خط، قطر رول، دمای محیط، دمای یاتاقان/گیربکس (اگر سنسور دارید) و هر تغییر در روغن یا گریس.
- بازرسی نشتی و مهروغن: حتی نشتیهای کوچک روی رولرهای نزدیک به وب میتواند رفتار اصطکاکی سطح را تغییر دهد.
- کنترل پاکیزگی و فیلتراسیون: وضعیت فیلترها، تنفسگیرها، و آثار رسوب در مخزن یا درپوشها.
- نمونهبرداری و آنالیز روغن: بررسی ویسکوزیته، آب، ذرات و نشانههای اکسیداسیون/ورنی، بهخصوص اگر دمای کار بالا میرود یا نوسان گشتاور دارید.
اگر در سایتهای مختلف یا تامینکنندگان متعدد روغن میگیرید، ناهمگونی بچها و گریدها میتواند ریشه مشکلات تکراری باشد. برای یکپارچهسازی تامین و مشخصات فنی در سطح کشور، استفاده از پوشش و تامین منطقهای روغن صنعتی در کرج و تهران کمک میکند تا هم ثبات محصول و هم مشاوره فنی کنار هم باشد.
چطور روانکار مناسب واحد جمعکن را انتخاب/تنظیم کنیم تا تلنبارشدن لبه کنترل شود؟
هیچ «یک روغن واحد» برای همه واینڈرها وجود ندارد؛ اما یک روش انتخاب مهندسی وجود دارد. این بخش را به شکل پرسشهای تصمیمساز میبندیم:
۱) تجهیز شما بیشتر شبیه کدام است: یاتاقان پرسرعت، گیربکس، یا سیستم هیدرولیک/گردش روغن؟
روغن یاتاقان پرسرعت معمولاً نیازمند پایداری در برابر کف و هواگیری خوب است. گیربکسها ممکن است به EP (فشارپذیری/افزودنی مناسب) نیاز داشته باشند. سیستمهای گردش روغن هم به فیلتراسیون و پاکیزگی حساساند. اول نوع تجهیز را دقیق مشخص کنید تا اشتباه «جایگزینی با هر روغن موجود» رخ ندهد.
۲) گرید ویسکوزیته را بر اساس دمای کاری و سرعت تعیین کردهاید یا صرفاً بر اساس تجربه؟
اگر دمای کاری شما در تابستان بالا میرود (مثلاً سالنهای گرم یا نزدیک به خشککنها)، گریدی که در زمستان خوب بوده ممکن است در تابستان فیلم کافی ندهد. برعکس، روغن خیلی غلیظ میتواند گشتاور راهاندازی را بالا ببرد و نوسان ایجاد کند. نقطه شروع، اندازهگیری دما و مقایسه با توصیه سازنده تجهیز است.
۳) آیا برنامه کنترل آلودگی دارید؟
در بسیاری از خطوط ایرانی، گردوغبار محیطی، الیاف معلق یا بخارات فرایندی وارد مخزن یا یاتاقان میشود. یک کنترل ساده مثل تنفسگیر مناسب، فیلتر درست و نظم در انتقال روغن، میتواند از نوسانهای اصطکاکی و سایش جلوگیری کند؛ و در نتیجه رول پایدارتر شود.
نکات برجسته (Quick Wins) برای تیم تولید و نت
- دمای یاتاقانها و گیربکس واینڈر را در سه نقطه سرعت (کم/متوسط/بالا) ثبت کنید.
- هر تغییر روغن/گریس را با تاریخ و کد محصول ثبت کنید؛ تلنبارشدن لبه را کنار همین ثبتها تحلیل کنید.
- اگر کف یا کدری روغن دیده میشود، قبل از دستکاری کنترل تنشن، مشکل هواگیری/آلودگی را بررسی کنید.
- در خطوط حساس به کیفیت سطح، هرگونه نشتی یا پاشش روانکار نزدیک وب را «حادثه کیفیت» تلقی کنید.
جمعبندی: چرا تلنبارشدن لبه را باید از زاویه روانکاری هم دید؟
تلنبارشدن لبه در واحد جمعکن فقط یک ایراد تنظیمات نیست؛ اغلب نتیجه ناپایداریهای کوچک در اصطکاک و دماست که در طول رول جمع میشود و روی لبهها خودش را نشان میدهد. روانکار نامناسب (از نظر گرانروی، ضدکف، هواگیری، سازگاری و پاکیزگی) میتواند گشتاور اجزای دوّار را نوسانی کند، کنترل تنشن را وادار به اصلاحهای مکرر کند و در نهایت رول را از حالت پایدار خارج سازد. رویکرد درست این است که کنار بررسی مکانیک و کنترل، «روانکاری» را هم وارد ریشهیابی کنید: دما را بسنجید، آلودگی را کنترل کنید، و گرید را بر اساس شرایط واقعی خط انتخاب کنید.
موتورازین با نگاه دادهمحور و صنعتی، تلاش میکند انتخاب روانکار را از تصمیم سلیقهای به تصمیم مهندسی تبدیل کند. اگر در وایندر یا هر تجهیز دوّار دیگری با خرابی تکراری، نوسان دما یا افت کیفیت محصول درگیر هستید، موتورازین میتواند در انتخاب گرید درست، کنترل آلودگی و تامین پایدار روغن صنعتی همراهتان باشد. در کنار نیازهای صنعتی خط، برای خودروهای سرویس و ترددهای پشتیبانی مجموعه هم میتوانید روغن موتور اکولایف را بهعنوان یک گزینه مطمئن در سبد تامین در نظر بگیرید. هدف این همراهی، کاهش توقفها، افزایش عمر تجهیز و تثبیت کیفیت رول است.
منابع:
https://www.noria.com/learn/lubrication/viscosity/
https://www.iso.org/standard/80903.html
بدون نظر