AGMA برای گیربکس‌ها؛ چرا تبدیل ساده به ISO VG کافی نیست و چه شاخص‌هایی مهم‌اند؟

در بسیاری از کارخانه‌ها و حتی اتوسرویس‌های صنعتی، یک سناریوی تکراری دیده می‌شود: روی پلاک گیربکس نوشته «AGMA 6» یا «AGMA 7 EP»، اما در انبار فقط جدول تبدیل وجود دارد و تصمیم نهایی با یک جمله جمع می‌شود: «پس ISO VG 320 بریزیم». مشکل اینجاست که AGMA فقط «یک عدد معادل گرانروی» نیست؛ AGMA یک زبان عملکردی برای گیربکس است و اگر فقط به ISO VG تبدیل شود، بخش مهمی از پیام آن از بین می‌رود. نتیجه می‌تواند از افزایش دما و کف‌کردن تا میکروپیتینگ، خوردگی و خرابی زودرس یاتاقان‌ها باشد.

این مقاله با رویکرد تحلیلی-مقایسه‌ای توضیح می‌دهد چرا «تبدیل ساده به ISO VG» در انتخاب روغن گیربکس کافی نیست و چه شاخص‌هایی باید کنار گرانروی بررسی شوند؛ به‌خصوص وقتی با شرایط ایران (گردوغبار، نوسان کیفیت آب خنک‌کاری، بارهای ضربه‌ای، محدودیت تأمین و توقف‌خط گران) روبه‌رو هستیم.

AGMA و ISO VG دقیقاً چه چیزی را بیان می‌کنند؟

ISO VG یک طبقه‌بندی گرانروی است؛ یعنی فقط می‌گوید روغن در 40 درجه سانتی‌گراد چه گرانروی سینماتیکی دارد (به‌صورت بازه). بنابراین ISO VG برای هم‌زبان کردن «عدد گرانروی» عالی است، اما درباره‌ی افزودنی‌ها، محافظت در تماس‌های مرزی، سازگاری با آب، پایداری در دما، یا رفتار در شوک بار تقریباً چیزی نمی‌گوید.

در مقابل، AGMA (در استانداردهای سری 9005) علاوه بر هم‌تراز کردن گرانروی با ISO VG، عملاً دسته‌بندی کاربردی‌تری برای گیربکس‌ها ارائه می‌کند؛ مخصوصاً وقتی پسوندهایی مثل EP مطرح می‌شود. همین پسوند کوچک می‌تواند تفاوت بین یک روغن «R&O» (ضدزنگ و ضد اکسیداسیون) و یک روغن «EP» (افزودنی فشارپذیر برای بارهای سنگین) را مشخص کند؛ دو روغن با ISO VG یکسان اما رفتار کاملاً متفاوت در سایش و پیتینگ.

جدول مقایسه‌ی سریع: ISO VG در برابر AGMA

چرا تبدیل AGMA به ISO VG به‌تنهایی خطرناک است؟

تبدیل عددی معمولاً این‌طور انجام می‌شود: AGMA 6 را برابر ISO VG 320 در نظر می‌گیرند، سپس همان را سفارش می‌دهند. اما سه خطای رایج باعث می‌شود روغن درست روی کاغذ، در عمل غلط باشد:

• نادیده گرفتن EP یا Non-EP: گیربکسی که با بارهای ضربه‌ای یا تماس‌های لغزشی بالا کار می‌کند، ممکن است روغن EP لازم داشته باشد. انتخاب روغن R&O با ISO VG درست، می‌تواند سایش و پیتینگ را بالا ببرد.
• نادیده گرفتن نوع پایه و دمای کاری: دو روغن ISO VG 320 با پایه معدنی و PAO می‌توانند رفتار دمایی و عمر اکسیداسیون کاملاً متفاوت داشته باشند؛ مخصوصاً در گیربکس‌های داغ یا با تهویه ضعیف.
• نادیده گرفتن آلودگی و آب: در بسیاری از صنایع ایران (سردخانه‌ها، کارخانجات سیمان، معادن) آلودگی ذرات و ورود آب رایج است. روغن با جداپذیری آب ضعیف یا با کنترل کف نامناسب، در عمل فیلم روانکاری را ناپایدار می‌کند.

اگر در سازمان شما انتخاب روانکارهای گیربکس در کنار سایر روانکارها انجام می‌شود، معمولاً راهنمای روغن صنعتی می‌تواند برای هم‌راستا کردن زبان فنی خرید و نگهداری مفید باشد؛ چون بسیاری از اشتباهات دقیقاً از همین نقطه شروع می‌شود: «یک عدد گرانروی» جای «یک مشخصه عملکردی» می‌نشیند.

شاخص‌های مهم‌تر از ISO VG برای روغن گیربکس

برای اینکه انتخاب روغن گیربکس مهندسی باشد، ISO VG فقط یک ورودی است. در عمل باید چند شاخص کلیدی دیگر را بررسی کنید؛ شاخص‌هایی که مستقیماً به ریسک خرابی، دما، راندمان و عمر روغن گره خورده‌اند:

• عملکرد EP و محافظت در برابر پیتینگ: افزودنی‌های EP (معمولاً خانواده‌های گوگرد-فسفر یا جایگزین‌های کم‌خوردگی) در تماس‌های مرزی و شوک بار تفاوت ایجاد می‌کنند. نبود EP در جای لازم، سایش و میکروپیتینگ را تشدید می‌کند.
• پایداری اکسیداسیون و عمر روغن: گیربکس‌ها اغلب در دمای بالا کار می‌کنند و اگر تهویه یا خنک‌کاری محدود باشد، روغن سریع‌تر اکسید می‌شود و لجن/رسوب تشکیل می‌دهد.
• دمولسیبیلیتی (جداپذیری آب): در حضور آب، روغن باید آب را سریع جدا کند؛ در غیر این صورت امولسیون پایدار تشکیل می‌شود و فیلم روانکاری ضعیف می‌گردد.
• کنترل کف و رهایش هوا: کف باعث ورود هوا به مدار و افت فیلم می‌شود. در گیربکس‌های با چرخش بالا یا کارکرد در مخازن کوچک، این عامل بحرانی‌تر است.
• سازگاری با آب‌بندها و متریال‌ها: برخی افزودنی‌ها با متریال آب‌بند یا فلزات زرد سازگاری محدود دارند. انتخاب اشتباه می‌تواند نشتی را زیاد کند یا خوردگی موضعی بسازد.

نکته عملی: اگر دو روغن هر دو ISO VG 320 هستند اما یکی EP و دیگری R&O است، این دو «معادل» نیستند؛ فقط «هم‌گرانرو» هستند.

مقایسه‌ی روغن R&O و روغن EP در گیربکس‌ها

یکی از نقاطی که تبدیل ساده به ISO VG بیشترین آسیب را می‌زند، تشخیص ندادن تفاوت روغن‌های R&O با روغن‌های EP است. در ایران، به‌دلیل دسترسی آسان‌تر برخی اقلام، گاهی روغن R&O به‌جای EP یا برعکس استفاده می‌شود و نتیجه یا افزایش سایش است یا مسائل سازگاری و خوردگی.

در عمل، سازنده گیربکس با اشاره به کلاس AGMA و الزام EP، می‌خواهد شما «نوع عملکرد» روغن را انتخاب کنید. بنابراین اولین گام بعد از خواندن پلاک یا دفترچه، این است که مشخص کنید گیربکس شما چه نوع بار و شوکی می‌بیند و آیا طراحی آن به EP نیاز دارد یا خیر.

دمای کاری، شاخص گرانروی و پایداری برشی؛ سه عامل پنهان در خرابی‌های تکراری

گیربکس‌ها به‌خصوص در خطوط پیوسته، در شرایطی کار می‌کنند که دمای روغن به‌صورت پایدار بالا می‌رود. در این وضعیت، حتی اگر ISO VG درست باشد، ممکن است در دمای عملیاتی، گرانروی مؤثر آن‌قدر افت کند که ضخامت فیلم کاهش یابد. اینجا نقش شاخص گرانروی (VI) و کیفیت پایه روغن پررنگ می‌شود.

پایداری برشی هم در روغن‌هایی که برای بهبود VI از پلیمر استفاده می‌کنند مهم است. اگر روغن در تنش برشی بالا دچار افت گرانروی شود، شما عملاً بعد از مدتی کارکرد، دیگر همان ISO VG اولیه را ندارید. این مشکل در برخی گیربکس‌های سرعت بالا یا با همزن شدید و همچنین در شرایط آلودگی ذرات (که مثل سوهان عمل می‌کند) بیشتر دیده می‌شود.

• چالش رایج: دمای روغن بالا می‌رود، اپراتور برای کاهش صدا یا لرزش سراغ گرانروی بالاتر می‌رود.
• راه‌حل مهندسی‌تر: اول علت افزایش دما (بار، تراز، تهویه، سطح روغن، گرفتگی فیلتر/براده) را بررسی کنید، سپس روغنی با پایداری اکسیداسیون بهتر، کنترل کف مناسب و گرانروی درست در دمای کار انتخاب کنید.

در بسیاری از پروژه‌های PM، تصمیم درست روانکار فقط با دیدن یک عدد روی بشکه اتفاق نمی‌افتد؛ نیاز به یک «پروفایل کاری» دارد: دمای پایدار، شوک بار، آلودگی و برنامه پایش.

آلودگی، آب و کف: چرا شرایط ایران انتخاب روغن گیربکس را سخت‌تر می‌کند؟

در محیط‌های صنعتی ایران، سه عامل محیطی معمولاً انتخاب روغن گیربکس را حساس‌تر می‌کند: گردوغبار، احتمال ورود آب (شست‌وشو، کندانس، نشتی مبدل)، و تهویه ناکافی. این سه عامل می‌توانند روغنی را که روی کاغذ «استاندارد» است، در عمل ناکارآمد کنند.

سه شاخص که باید در دیتاشیت جدی بگیرید

• Demulsibility: اگر گیربکس در معرض آب است، روغن باید آب را جدا کند تا آب ته‌نشین و قابل تخلیه شود.
• Air release / Foam tendency: کف و حبس هوا باعث افت فیلم، افزایش دما و ناپایداری فشار در پاشش می‌شود.
• Rust protection: در توقف‌های کوتاه و بلند (خاموشی‌های ناگهانی یا برنامه‌ای)، حفاظت ضدزنگ مهم‌تر می‌شود.

برای واحدهای نگهداری که در چند شهر یا چند سایت صنعتی فعالیت می‌کنند، یکپارچه‌سازی استاندارد انتخاب و تأمین هم مهم است. در چنین حالتی استفاده از خدمات پوششی روغن صنعتی در تهران می‌تواند کمک کند فرآیند تأمین، هم‌راستا با مشخصات فنی و بدون تغییرات ناخواسته بین بچ‌ها انجام شود.

روش پیشنهادی انتخاب روغن گیربکس بر اساس AGMA

برای اینکه AGMA را درست به تصمیم خرید تبدیل کنید، این مسیر عملی معمولاً خطای انتخاب را به‌طور محسوسی کاهش می‌دهد:

1. خواندن دقیق الزام سازنده: آیا AGMA با پسوند EP آمده؟ آیا اشاره‌ای به سنتتیک یا محدوده دمایی شده است؟
2. تبدیل گرانروی به ISO VG فقط به‌عنوان نقطه شروع: معادل ISO VG را تعیین کنید، اما تصمیم را اینجا متوقف نکنید.
3. تعریف پروفایل کاری گیربکس: دمای پایدار روغن، شوک بار، سرعت، نوع دنده (هلیکال/اسپیرال/ورم)، و شرایط محیطی (گردوغبار/آب/شست‌وشو).
4. انتخاب نوع روغن (R&O یا EP) و نوع پایه: بر اساس بار و دما، و همچنین محدودیت‌های سازگاری (مثلاً آب‌بندها یا فلزات خاص).
5. کنترل شاخص‌های محیطی در دیتاشیت: جداپذیری آب، ضدکف، رهایش هوا، ضدزنگ، پایداری اکسیداسیون.
6. تعریف برنامه پایش: نمونه‌برداری دوره‌ای، روندگیری گرانروی، آلودگی و آب؛ تا انتخاب شما به «تصمیم داده‌محور» تبدیل شود نه حدس.

اگر بخش خرید یا تعمیرگاه شما علاوه بر گیربکس‌های صنعتی، روی ناوگان سبک یا نیمه‌سنگین هم سرویس می‌دهد، تفکیک زبان استانداردها مهم‌تر می‌شود؛ چون منطق انتخاب روانکار موتور با گیربکس صنعتی یکی نیست. برای هم‌زمان مدیریت این دو حوزه، مراجعه به دسته‌بندی‌های روغن موتور اکولایف در کنار رویه صنعتی، به استانداردسازی تصمیم‌ها کمک می‌کند.

جمع‌بندی: AGMA را «معادل‌سازی» نکنید؛ «تفسیر» کنید

ISO VG به شما می‌گوید روغن چقدر غلیظ است؛ اما AGMA می‌خواهد بگوید این روغن برای چه نوع کارکرد گیربکس مناسب است. تبدیل ساده AGMA به ISO VG اگرچه برای شروع مفید است، اما وقتی EP، پایداری اکسیداسیون، جداپذیری آب، کنترل کف، رهایش هوا و سازگاری متریال‌ها را نادیده بگیرید، ریسک خرابی‌های تکراری بالا می‌رود. در شرایط واقعی صنعت ایران، همین شاخص‌های «غیرگرانروی» تعیین می‌کنند روغن در کنار گردوغبار، آب، شوک بار و دمای بالا چقدر دوام می‌آورد.

موتورازین با رویکرد مهندسی و داده‌محور، کمک می‌کند انتخاب روغن گیربکس از یک تبدیل عددی به یک تصمیم فنی تبدیل شود؛ تصمیمی که هم عمر تجهیز را افزایش می‌دهد و هم توقف خط و هزینه‌های تعمیر را کاهش می‌دهد. اگر در انتخاب کلاس AGMA، تشخیص EP یا بررسی شاخص‌های دیتاشیت تردید دارید، موتورازین می‌تواند به‌عنوان مرجع دانش و تأمین‌کننده معتبر روغن‌های صنعتی، مسیر انتخاب و تأمین پایدار را برای شما شفاف کند. هدف، خرید بیشتر نیست؛ هدف، خرید درست‌تر و قابل دفاع‌تر است.

پرسش‌های متداول

آیا AGMA همان ISO VG است و فقط اسمش فرق می‌کند؟

خیر. ISO VG فقط کلاس گرانروی در 40 درجه سانتی‌گراد را تعریف می‌کند، اما AGMA علاوه بر هم‌تراز کردن گرانروی، انتخاب روغن گیربکس را با نگاه عملکردی هدایت می‌کند؛ مخصوصاً وقتی پسوندهایی مثل EP مطرح باشد. بنابراین دو روغن با ISO VG یکسان، اگر یکی EP و دیگری R&O باشد، از نظر محافظت در بارهای سنگین «معادل» نیستند.

اگر روی پلاک گیربکس نوشته AGMA 7 EP، آیا می‌توانم هر روغن ISO VG 460 بریزم؟

تبدیل گرانروی احتمالاً شما را به ISO VG 460 می‌رساند، اما «EP بودن» الزام عملکردی است. باید مطمئن شوید روغن انتخابی واقعاً EP است و شاخص‌هایی مثل کنترل کف، رهایش هوا، جداپذیری آب و پایداری اکسیداسیون آن با شرایط کار شما هم‌خوانی دارد. صرفاً ISO VG 460 بودن برای رعایت AGMA 7 EP کافی نیست.

روغن EP همیشه بهتر است و می‌توان به‌جای R&O از آن استفاده کرد؟

همیشه نه. EP برای بارهای بالا و شوک طراحی می‌شود، اما ممکن است در برخی طراحی‌ها یا متریال‌ها حساسیت‌هایی (مثل سازگاری با آب‌بندها یا برخی فلزات) مطرح شود. بهترین کار این است که الزام سازنده گیربکس و شرایط کاری (بار، دما، آلودگی، آب) را مبنا قرار دهید و سپس نوع روغن را انتخاب کنید.

چه شاخص‌هایی را در دیتاشیت روغن گیربکس کنار ISO VG باید بررسی کنم؟

حداقل این موارد را بررسی کنید: وجود یا عدم وجود EP، پایداری اکسیداسیون، ضدزنگ، ضدکف و رهایش هوا، جداپذیری آب (demulsibility) و سازگاری با متریال‌ها/آب‌بندها. اگر گیربکس داغ کار می‌کند، نوع پایه روغن و رفتار دمایی آن نیز تعیین‌کننده است.

اگر روغن قبلی را نمی‌شناسم، آیا می‌توانم فقط بر اساس AGMA/ISO VG تعویض کنم؟

بهتر است بدون بررسی، تعویض کور انجام نشود. ابتدا شرایط گیربکس و روغن فعلی (ظاهر، بوی سوختگی، کف، وجود آب) را ارزیابی کنید و اگر امکان دارد نمونه‌برداری انجام دهید. سپس با توجه به الزام AGMA و شرایط کاری، روغن جدید را انتخاب کنید و درباره سازگاری و روش تعویض (تخلیه کامل/شست‌وشوی کنترل‌شده) تصمیم بگیرید.

منابع:

ANSI/AGMA 9005-F16, Industrial Gear Lubrication https://www.agma.org/agma-standards/agma-9005
ISO 3448: Industrial liquid lubricants — ISO viscosity classification https://www.iso.org/standard/62694.html