روانکاری بیش‌ازحد؛ چگونه سرویس زیاد، دمای کاری و سایش را بدتر می‌کند؟

روانکاری بیش از حد یعنی چه و چرا در ایران رایج است؟

در نگاه اول، «روغن بیشتر» یا «تعویض زودتر» باید مساوی با ایمنی بیشتر باشد؛ اما در عمل، روانکاری بیش از حد (Over-lubrication) یکی از خطاهای پرتکرار در اتوسرویس ها، ناوگان ها و حتی واحدهای نگهداری صنایع است که می تواند دمای کاری را بالا ببرد، بازده را کم کند و سایش را تشدید کند. روانکاری بیش از حد دو شکل اصلی دارد: ۱) اضافه کردن مقدار بیشتر از حد نیاز (به خصوص در گریس کاری یاتاقان ها و بلبرینگ ها یا پر کردن کارتل و مخزن بالاتر از سطح مجاز) ۲) سرویس و تعویض روغن/گریس با فاصله زمانی بسیار کوتاه تر از نیاز واقعی تجهیز.

چرا این اتفاق در ایران زیاد رخ می دهد؟ چند عامل میدانی نقش دارند: ترس از خرابی (به ویژه در ناوگان بین شهری و ماشین آلاتی که توقف شان هزینه ساز است)، کیفیت نامطمئن برخی روغن های بازار و تجربه های بد از تقلب، نبود برنامه پایش وضعیت، و عادت های قدیمی مثل «هرچه زودتر عوض کنیم بهتر است». نتیجه این می شود که سرویس به جای تصمیم مهندسی، به واکنش احساسی تبدیل می شود.

نکته کلیدی این مقاله این است: روانکاری، یک نقطه بهینه دارد. کمتر از آن یعنی کمبود فیلم و سایش؛ بیشتر از آن یعنی هم زدن، هوادهی، افزایش دما، رقیق شدن فیلم و حتی نشت و آلودگی. هدف، رسیدن به محدوده بهینه است، نه افراط.

تحلیل مقایسه ای: سرویس بهینه در برابر سرویس بیش از حد

برای اینکه اثرات «زیاد سرویس کردن» روشن شود، بهتر است سرویس بهینه را با سرویس بیش از حد مقایسه کنیم. در سرویس بهینه، انتخاب گرید و سطح کارایی مطابق دفترچه سازنده یا استاندارد تجهیز انجام می شود، سطح روغن در محدوده مجاز نگه داشته می شود و زمان تعویض بر اساس ساعت کارکرد، شرایط محیطی، نوع سوخت/بار و در حالت ایده آل با داده های پایش وضعیت تعیین می شود. در سرویس بیش از حد، شما با هزینه بیشتر، الزاماً ریسک را کم نمی کنید؛ گاهی ریسک را بالا می برید.

اگر در یک اتوسرویس یا واحد PM با این استدلال مواجه می شوید که «تعویض زودتر ضرری ندارد»، این جدول نشان می دهد ضرر معمولاً غیرمستقیم است: افزایش دما، تشدید هوادهی، افزایش احتمال آلودگی و تغییرات خارج از کنترل در سیستم.

مکانیزم های فنی: چگونه روانکاری بیش از حد دمای کاری را بالا می برد؟

افزایش دما در اثر روانکاری بیش از حد معمولاً از سه مسیر رخ می دهد. مسیر اول «تلفات هم زدن» (Churning Losses) است. وقتی سطح روغن در کارتل، گیربکس یا مخزن بالاتر از حد مناسب باشد، قطعات دوار (میل لنگ، چرخ دنده ها) مجبورند روغن بیشتری را جابه جا کنند. این یعنی انرژی مکانیکی بیشتری به گرما تبدیل می شود و دما بالا می رود. در یاتاقان های گریس کاری شده هم تزریق بیش از حد باعث می شود فضای آزاد برای چرخش و تخلیه حرارت کم شود و گریس تحت برش شدید قرار بگیرد؛ در نتیجه دما افزایش می یابد.

مسیر دوم «هوادهی و کف» است. ورود هوا به روغن (به دلیل هم زدن شدید یا سطح غیرمجاز) باعث کاهش ظرفیت انتقال حرارت و اختلال در تشکیل فیلم می شود. روغن کف آلود، پمپ پذیری ضعیف تری دارد و در برخی سیستم ها باعث کاویتاسیون یا افت فشار مؤثر می شود. مسیر سوم «افزایش فشار و نشت» است: سطح بالا می تواند فشار داخلی، پاشش و در نهایت نشت از کاسه نمدها را تشدید کند. نشت فقط از دست رفتن روغن نیست؛ ورود گردوغبار و آلودگی از همان نقاط، چرخه خرابی را سرعت می دهد.

جمع بندی فنی این بخش: دمای بالاتر، سرعت اکسیداسیون را افزایش می دهد و اکسیداسیون هم به غلیظ شدن، تشکیل لاک و رسوب و کاهش عمر روغن منجر می شود. یعنی روانکاری بیش از حد می تواند دقیقاً همان چیزی را که می خواهید کنترل کنید (حرارت و عمر روغن) بدتر کند.

از دما تا سایش: چرا روغن بیشتر همیشه فیلم بهتر نمی سازد؟

سایش زمانی تشدید می شود که فیلم روانکار به اندازه کافی پایدار نباشد یا تماس فلز با فلز افزایش پیدا کند. روانکاری بیش از حد از چند جهت به این موضوع ضربه می زند. اول اینکه هوادهی باعث افت مؤثر ویسکوزیته و کاهش توان تحمل بار فیلم می شود. در مناطق با برش بالا (مثل یاتاقان ها) این مسئله مهم تر است. دوم اینکه دمای بالاتر، ویسکوزیته را کاهش می دهد؛ یعنی در همان گرید روغن، وقتی دما بالا رفت ضخامت فیلم کمتر می شود و شما وارد رژیم های مرزی تر می شوید.

در موتورهای احتراق داخلی، پر کردن بیش از حد کارتل می تواند باعث برخورد میل لنگ با سطح روغن و کف کردن شود. کف یعنی مخلوط هوا و روغن؛ و این مخلوط، روانکار مطمئنی برای یاتاقان های تحت بار نیست. در صنایع هم، پر بودن بیش از حد گیربکس می تواند تلفات هم زدن را بالا ببرد و علاوه بر دما، باعث پاشش و اکسیداسیون سریع تر شود.

نکته مهم دیگر این است که سرویس بیش از حد، تعداد دفعات دخالت انسانی را زیاد می کند. هر بار باز کردن درپوش، سرنگ زدن گریس، یا تعویض زودهنگام، فرصتی برای ورود گردوغبار، آب یا حتی اختلاط ناخواسته با محصول قبلی است. اختلاط ناسازگار می تواند رفتار ضدکف، ضدسایش یا جدایش آب را خراب کند و در نهایت سایش را بالا ببرد.

چالش ها و راه حل ها: علائم میدانی روانکاری بیش از حد و اقدام اصلاحی

در کارگاه و سایت صنعتی، شما معمولاً با «علائم» طرف هستید نه با واژه های کتابی. شناخت علائم، مسیر تصمیم را کوتاه می کند. در ادامه چند نشانه رایج و راه حل عملی را می بینید:

• افزایش غیرعادی دما بعد از سرویس: سطح روغن/گریس را طبق نشانگر یا دستور سازنده بازبینی کنید و از پر کردن تا لبه پرهیز کنید.
• کف در شیشه بازدید یا روی گیج: احتمال سطح بالا، برگشت نامناسب، یا هم زدن شدید را بررسی کنید؛ همچنین کیفیت ضدکف روغن و آلودگی هوا را چک کنید.
• نشت از کاسه نمدها پس از روغن کاری: سطح و فشار داخلی، و گرفتگی مسیرهای تنفسی (Breather) را بررسی کنید.
• خرابی تکراری بلبرینگ بعد از گریس کاری: حجم تزریق و نوع گریس را اصلاح کنید؛ در بسیاری از موارد «کمتر ولی درست» بهتر از «بیشتر و نامطمئن» است.
• کثیف شدن سریع روغن بعد از تعویض زودهنگام: روی کنترل آلودگی و روش تمیز پرکنی تمرکز کنید؛ تعویض زودتر به تنهایی آلودگی را درمان نمی کند.

برای اتوسرویس ها، این موضوع به انتخاب درست روغن و اجرای درست سرویس گره خورده است. اگر در شهرهای پرترافیک و گرم با مراجعات زیاد کار می کنید، به جای کوتاه کردن افراطی دوره تعویض، بهتر است با یک چارچوب مشخص برای انتخاب گرید و سطح کارایی جلو بروید و تأمین را از یک مسیر قابل اتکا انجام دهید. در همین مسیر، استفاده از راهنمای تخصصی روغن موتور می تواند به استانداردسازی تصمیم ها کمک کند.

داده محوری در برابر عادت: چگونه فاصله سرویس را مهندسی کنیم؟

اگر هدف کاهش ریسک است، بهترین جایگزین برای سرویس زیاد، «سرویس مبتنی بر داده» است. این داده می تواند ساده باشد (ثبت دما، مصرف، ساعات کارکرد، شرایط بار) یا پیشرفته تر (آنالیز روغن، شمارش ذرات، پایش ارتعاش). حتی بدون آزمایشگاه هم می توانید چارچوب تصمیم بسازید: دمای پایدار تجهیز، نرخ مصرف روغن، تغییر رنگ/بو، وجود کف، و رفتار فیلترها را پایش کنید.

در ناوگان، یکی از اشتباهات رایج این است که یک کیلومتر ثابت را برای همه خودروها اعمال می کنند؛ در حالی که سیکل کاری شهرهای مختلف متفاوت است. ترافیک سنگین، گردوغبار، شیب، بار و کیفیت سوخت اثر مستقیم دارند. اگر بخواهید تصمیم را به واقعیت نزدیک کنید، باید فاصله سرویس را به «شرایط کارکرد» گره بزنید، نه به عدد حفظی. برای نمونه، در مدیریت تأمین و انتخاب روغن متناسب با شرایط آب وهوایی و سیکل شهری، پوشش روغن موتور در تهران می تواند به شما دید عملیاتی بدهد، بدون اینکه مجبور شوید از چندین منبع پراکنده بازار استعلام بگیرید.

در صنایع هم، اگر صرفاً به خاطر ترس از خرابی، مخزن را همیشه «فول» نگه دارید، ممکن است دما و هوادهی و اکسیداسیون را بالا ببرید. بهتر است سطح را روی نقطه توصیه شده نگه دارید و در عوض روی فیلتراسیون، تنفس مناسب و کنترل آلودگی سرمایه گذاری کنید. وقتی شبکه تأمین و مشاوره فنی یکپارچه باشد، اجرای این انضباط ساده تر است؛ برای مسیرهای صنعتی، مرور دسته بندی روغن صنعتی به تصمیم گیری ساختارمند کمک می کند.

پیشنهادهای عملی: چک لیست جلوگیری از سرویس زیاد و کاهش دما و سایش

در این بخش یک چک لیست اجرایی ارائه می شود که هم برای اتوسرویس و ناوگان کاربرد دارد و هم برای بسیاری از تجهیزات صنعتی. هدف، حذف سرویس های احساسی و کاهش خطاهای تکراری است.

1. سطح هدف تعریف کنید: برای هر تجهیز، سطح مجاز (Min/Max) و روش اندازه گیری را استاندارد کنید؛ در موتور، اندازه گیری باید در شرایط درست (پس از خاموشی و برگشت روغن) انجام شود.
2. حجم تزریق گریس را عددی کنید: به جای «چند پمپ»، مقدار بر حسب گرم یا تعداد پمپ استاندارد با کالیبراسیون گریس گان تعریف شود.
3. ثبت دما قبل و بعد از سرویس: اگر بعد از سرویس، دما بالا رفت، اولین مظنون سطح/حجم بیش از حد است نه کیفیت روغن.
4. تعداد دفعات باز کردن سیستم را کم کنید: هر بار باز کردن = ریسک آلودگی. سرویس کمتر اما درست، اغلب ایمن تر از سرویس زیاد است.
5. با نشانه ها تصمیم بگیرید: کف، نشت تازه، تغییر صدای یاتاقان، یا افزایش آمپر موتور الکتریکی را به عنوان سیگنال بررسی کنید.
6. تامین پایدار و اصالت را جدی بگیرید: بخشی از سرویس زیاد از بی اعتمادی به کیفیت ناشی می شود. وقتی منبع تامین مطمئن باشد، تمایل به افراط کمتر می شود. برای برخی کسب وکارها که دنبال رویکرد اقتصادی تر و استانداردتر هستند، بررسی گزینه های روغن موتور اکولایف می تواند نقطه شروع خوبی برای همسان سازی مصرف و کنترل هزینه باشد.

قاعده عملی: اگر اقدام شما باعث افزایش دما، کف، نشت یا افزایش مصرف انرژی شد، احتمالاً از نقطه بهینه روانکاری عبور کرده اید.

جمع بندی: نقطه بهینه روانکاری را جایگزین سرویس زیاد کنید

روانکاری بیش از حد، برخلاف تصور رایج، همیشه محافظت بیشتر ایجاد نمی کند. سطح بالای روغن یا تزریق زیاد گریس می تواند با افزایش تلفات هم زدن، هوادهی و کف، دمای کاری را بالا ببرد و با کاهش پایداری فیلم روانکار، سایش را تشدید کند. از طرف دیگر، سرویس زودهنگام و تکراری تعداد دفعات دخالت انسانی را زیاد می کند و ریسک آلودگی، اختلاط ناسازگار و خطاهای اجرایی را بالا می برد. راه درست، رسیدن به نقطه بهینه است: انتخاب گرید و استاندارد مناسب، نگه داشتن سطح در محدوده مجاز، و تعیین فاصله سرویس بر اساس شرایط کاری و داده های قابل اتکا.

موتورازین تلاش می کند انتخاب روانکار را از تصمیم سلیقه ای به تصمیم مهندسی تبدیل کند؛ یعنی دقیقاً همان جایی که سرویس زیاد معمولاً از آن شروع می شود. اگر اتوسرویس، ناوگان یا واحد نگهداری هستید، می توانید با مشاوره فنی و تامین پایدار موتورازین، برنامه روانکاری خود را استاندارد کنید و همزمان دما، سایش و هزینه های توقف را کاهش دهید. موتورازین به عنوان مرجع دانش و تامین کننده معتبر روغن موتور و روغن صنعتی، کنار شماست تا تصمیم های روانکاری قابل دفاع، داده محور و اقتصادی باشند.

پرسش های متداول

آیا تعویض روغن زودتر از موعد همیشه بی ضرر است؟

نه. تعویض زودتر ممکن است هزینه را بالا ببرد و مهم تر از آن، دفعات باز شدن سیستم را زیاد کند؛ یعنی ریسک ورود گردوغبار، آب یا اختلاط ناخواسته افزایش می یابد. اگر علت نگرانی، دمای بالا یا آلودگی است، بهتر است اول ریشه مشکل (سطح نامناسب، فیلتراسیون، تنفس، کیفیت سوخت/شرایط کارکرد) بررسی شود و سپس درباره فاصله سرویس تصمیم بگیرید.

پر بودن بیش از حد کارتل موتور چه علائمی دارد؟

علائم رایج شامل کف کردن روغن، بالا رفتن دمای کارکرد، نشت از کاسه نمدها و در برخی موارد افت فشار مؤثر روغن به دلیل هوادهی است. همچنین ممکن است مصرف روغن یا دود غیرعادی دیده شود. بهترین اقدام این است که سطح را دقیقاً طبق روش اندازه گیری صحیح به محدوده مجاز برگردانید و سپس علت اضافه شدن (پرکنی اشتباه یا رقیق شدن با سوخت) را بررسی کنید.

در گریس کاری بلبرینگ، چرا گریس بیشتر باعث خرابی می شود؟

گریس زیاد فضای خالی داخل محفظه را پر می کند و باعث هم زدن و برش شدید گریس می شود. این وضعیت دما را بالا می برد، جدایش روغن از گریس را تشدید می کند و می تواند منجر به نشت و ورود آلودگی شود. نتیجه، کاهش عمر بلبرینگ است. راه حل، تعریف مقدار تزریق، ایجاد مسیر تخلیه مناسب و استفاده از نوع گریس سازگار با سرعت و دمای کارکرد است.

روانکاری بیش از حد چگونه سایش را بیشتر می کند؟

با افزایش دما، ویسکوزیته پایین می آید و ضخامت فیلم کمتر می شود. از طرف دیگر، هوادهی و کف باعث افت توان تحمل بار فیلم و اختلال در روانکاری هیدرودینامیک می شود. وقتی فیلم ناپایدار شود، تماس های مرزی بیشتر می شوند و سایش بالا می رود. همچنین سرویس های تکراری، ریسک آلودگی و ذرات ساینده را افزایش می دهند.

بهترین روش تعیین فاصله سرویس چیست؟

بهترین روش، ترکیبی از توصیه سازنده و شرایط واقعی کارکرد است. برای ناوگان، باید ترافیک، بار، دما و کیفیت سوخت لحاظ شود؛ برای صنایع، بار، دما، رطوبت و آلودگی محیطی مهم است. اگر امکان دارید، پایش وضعیت و آنالیز روغن فاصله سرویس را دقیق تر می کند. در هر حالت، شاخص هایی مثل روند دما، کف، نشت و وضعیت فیلترها باید ثبت و تحلیل شوند.

منابع:

API Publication 614, Chapter 4 Lubrication Oil Systems and Auxiliaries
https://www.api.org/products-and-services/standards/important-standards
NORIA, Overgreasing Bearings: An Overview
https://www.machinerylubrication.com/Read/30293/overgreasing-bearings